Cmentarze wojenne

[Krzysztof Ju]

Ewidencja grobów wojennych z okresu II wojny

Wojewoda wielkopolski Michał Zieliński podjął decyzję o rozpoczęciu projektu ewidencji grobów wojennych z okresu II wojny światowej zlokalizowanych na terenie województwa wielkopolskiego.

Na podstawie szerokiej kwerendy archiwalnej ustalono 923 miejsca, gdzie powinny znajdować się obiekty grobownictwa wojennego z okresu 1939-1945. Obecnie rozpoczyna się ewidencja terenowa, która pozwoli spisać wszystkie te obiekty, które zachowały się do naszych czasów i objąć je należytą opieką finansowaną z budżetu państwa. Przewidywany czas prac to około 2 lata. Efektem podjętych działań będzie pełna baza grobów w postaci kart ewidencyjnych, która pojawi się na stronie Wielkopolskiego Urzędu Wojewódzkiego, a także odremontowanie tych obiektów, które wymagają pilnej interwencji. Planowane jest również wydanie kilkutomowej publikacji w wersji albumowej po całościowym opracowaniu materiału.

Projekt wpisuje się w dotychczasowe działania prowadzone przez wojewodę wielkopolskiego. W roku 2018 wspólnie z poznańskim Instytutem Pamięci Narodowej wydano publikację Tobie Polsko na śmierć i życie! ewidencjonującą groby poległych powstańców. Z kolei w 2020 r. ukazał się album pt. Za Boga i Ojczyznę prezentujący miejsca spoczynku żołnierzy, którzy oddali swe życie w wojnie 1920 r.


Źródło: www.poznan.uw.gov.pl
Data wydania: 3 września 2021

[Aragorn]

Nowa brama i ogrodzenie cmentarza jenieckiego na Leszkowie.

[Sturmgewehr]

Fragment niemieckiego opracowania z 1998 roku o niemieckich cmentarzach Schneidemühl. Szkoda, że nie przetrwała do naszych czasów żadna dokumentacja fotograficzna o tym zapomnianym cmentarzu.

Tłumaczenie podpisu: "Kamień pamiątkowy stał do 1958 przy cmentarzu honorowym na Neustettiner Strecke. Niestety zdjęcie jest odwrotne (jak w odbiciu lustrzanym). Mimo wszelakich starań nie można było odczytać górnych 8 linijek. Dolne 4 linijki brzmią:
"Swoim upadłym bohaterom, Stolze-Schrey Schneidemühl"."

[Krzysztof Ju]

Fragment niemieckiego opracowania z 1998 roku o niemieckich cmentarzach Schneidemühl. Szkoda, że nie przetrwała do naszych czasów żadna dokumentacja fotograficzna o tym zapomnianym cmentarzu.

W opracowaniu, które wspominasz i jest dostępne na stronie http://www.schneidemuehl.net/ w zakładce Bücherei pod nazwą Friedhöfe, są zdjęcia nagrobków z Ehrenfriedhof (strony 14 i 15), ale słabej jakości i w sumie tylko trzech płyt nagrobnych. A na tym cmentarzu jest ich dużo więcej widocznych na powierzchni i pewnie niemało jeszcze kryje się płytko pod warstwą ściółki i ziemi. Pomnik-głaz ze zdjęcia nie zniknął i wciąż znajduje się na terenie Ehrenfriedhof.

Tłumaczenie podpisu: "Kamień pamiątkowy stał do 1958 przy cmentarzu honorowym na Neustettiner Strecke. Niestety zdjęcie jest odwrotne (jak w odbiciu lustrzanym). Mimo wszelakich starań nie można było odczytać górnych 8 linijek. Dolne 4 linijki brzmią:
"Swoim upadłym bohaterom, Stolze-Schrey Schneidemühl"."

W pierwszym zdaniu jest raczej mowa, że kamień stał nadal w 1958 r. przy trasie (kolejowej?) do Szczecinka. "Seinen gefallenen Helden / Der Stenographen Verein / Stolze-Schrey / Schneidemühl" przetłumaczyłbym jako "Swym poległym bohaterom Stowarzyszenie Stenografów Stolze-Schrey w Pile" i chodzi o żołnierzy poległych na frontach pierwszej wojny światowej.

Na górnych linijkach inskrypcji pomnika w dwóch kolumnach jest 14 nazwisk poległych i tuż pod tym pośrodku chyba piętnaste nazwisko. Wśród nich byli żołnierze m.in. z jednostek Garde-Grenadier-Regiment 1, Infanterie-Regiment 149, Reserve-Infanterie-Regiment 211 oraz 268.

W książce adresowej Piły z 1930 r. na stronach 337-338 jest parę słów o tym stowarzyszeniu:

Stenogaphen-Verein "Stolze-Schrey", Schneidemühl.

In sechs aufsteigenden Stufen mit selten Uebungsleitern lehrt und pflegt der Verein die Kurzschrift "Stolze-Schrey". Er kämpft für ein über Stolze-Schrey hinausführendes, leicht erlernbares Volkskurzschriftsystem. Im Sinne eines Jugendpflegevereins schuf er sicheine Gesangs-, eine Volkstanz- und eine Wander-gruppe.

Gründungsjahr: 1900. Mitgliederzahl: 150.

Dalej są informacje o władzach stowarzyszenia, miejscu i godzinach ich pracy/kursów.

[SA108]

W planie zamówień publicznych Gminy Piła na 2024 r. ujęto następujące pozycje, z terminem ogłoszenia przetargu w II kwartale tego roku:
1. Prace konserwatorskie na jenieckim cmentarzu cholerycznym polegające na renowacji obelisku głównego, płyty nagrobnej wraz z dwoma krzyżami oraz konserwacja metalowych elementów ogrodzenia.
2. Prace konserwatorskie i restauratorskie na pomniku Polaków, Łotyszy i Litwinów, żołnierzy rosyjskich wyznania ewangelickiego oraz pomniku żołnierzy angielskich na cmentarzu wojennym z I wojny św.

[BLS994]

A kiedy ktoś się weźmie za cmentarz przy ul. Mickiewicza, można tam zrobić zarąbisty park z motywem cmentarza, tym bardziej że nie leżeli tam tylko niemcy, cmentarz był podzielony na kilka sfer. Może ktoś ma kontakt z władzą, która może coś z tym zrobić..

[Krzysztof Ju]

W planie zamówień publicznych Gminy Piła na 2024 r. ujęto następujące pozycje, z terminem ogłoszenia przetargu w II kwartale tego roku:
1. Prace konserwatorskie na jenieckim cmentarzu cholerycznym polegające na renowacji obelisku głównego, płyty nagrobnej wraz z dwoma krzyżami oraz konserwacja metalowych elementów ogrodzenia.
2. Prace konserwatorskie i restauratorskie na pomniku Polaków, Łotyszy i Litwinów, żołnierzy rosyjskich wyznania ewangelickiego oraz pomniku żołnierzy angielskich na cmentarzu wojennym z I wojny św.

Niedawno rozpoczęły się prace na ww. obiektach i zasygnalizował o nich Maciej Usurski na swoim profilu na Facebooku w dniu 25 września 2024 r. Postęp prac po miesiącu można zobaczyć na zdjęciach Daniela Cichego z dnia 14 października i widać, że dodatkowo pojawiła się brama do ogrodzonego cmentarza pierwszowojennego, a wokół czarnego pomnika postawiono ozdobne barierki.

[Krzysztof Ju]

Trwają renowacje zabytkowych cmentarzy

Na cmentarzu cholerycznym i cmentarzu wojennym z czasów I wojny światowej położonym na Leszkowie trwają prace konserwatorskie. Celem działań jest zabezpieczenie i odnowienie miejsc o znaczeniu historycznym.

W przypadku cmentarza cholerycznego renowacja obejmuje płytę upamiętniającą zmarłych jeńców oraz żeliwne ogrodzenie. Aktualnie elementy ogrodzenia zostały zdemontowane i przewiezione do specjalistycznego zakładu, gdzie przechodzą proces oczyszczania, malowania i uzupełniania ubytków. Konieczna była również interwencja przy płycie pomnika, na której usunięto wtórne zaprawy cementowe, niezgodne z wymogami konserwatorskimi, które wpływały na pogarszający się stan zabytku. Koszt prac wynosi 117 998,82 złote.

Równolegle trwają prace na cmentarzu wojennym z czasów I wojny światowej położonym na Leszkowie. W ramach tego projektu, realizowanego także pod ścisłym nadzorem konserwatora zabytków, renowacji poddane zostaną pomniki upamiętniające Polaków, Łotyszy, Litwinów oraz żołnierzy rosyjskich i angielskich. Zaplanowano również odtworzenie ogrodzenia cmentarza. W tym przypadku koszt inwestycji to 388 680,00 złotych. Fundusze na ten cel pochodzą ze środków z budżetu państwa.

Prace przy obu inwestycjach wykonuje firma GOTYK Sp. z o.o., wyspecjalizowana w renowacji obiektów zabytkowych. Wszystkie działania mają na celu nie tylko przywrócenie pierwotnego wyglądu cmentarzy, ale także zabezpieczenie ich na przyszłość, aby historyczne miejsca pamięci mogły być godnie upamiętnione i podziwiane przez kolejne pokolenia.


Źródło: www.pila.pl
Data wydania: 29 października 2024

[KJK]

Czy gdzieś jest opublikowany wykaz żołnierzy polskich pochowanych na Cmentarzu Wojennych z okresu II wś w Leszkowie? Spoczywają tam m.in. polscy żołnierze, którzy zginęli w 1945, ale skąd dokładnie ich ekshumowano? Gdzie polegli?

[pavvlo]

Czy gdzieś jest opublikowany wykaz żołnierzy polskich pochowanych na Cmentarzu Wojennych z okresu II wś w Leszkowie? Spoczywają tam m.in. polscy żołnierze, którzy zginęli w 1945, ale skąd dokładnie ich ekshumowano? Gdzie polegli?

Dekadę temu wspominałem o urzędowej stronie Cmentarze i groby wojenne w Wielkopolsce, która już od wielu lat nie istnieje. Poniżej zarchiwizowany w 2017 r. wygląd strony o drugowojennym cmentarzu w Leszkowie oraz załączniki z tej strony (poza numeracją nazwy plików oryginalne), gdzie można przeanalizować dokumentację cmentarza, w tym robocze wykazy pochowanych żołnierzy polskich.

01 Plan_cment_II_wojna.pdf

(617.67 KiB) Pobrany 61 razy

02 PILA_EWIDENCJA_ZOLNIERZY_RADZIECKICH_.pdf

(4.52 MiB) Pobrany 83 razy

03 PILA_NAZWISKA_ZOLNIERZY_1939_1945_0001.pdf

(7.7 MiB) Pobrany 65 razy

04 PILA_WPISY_DO_EWIDENCJI_CMENTARZ_II_WS_0001_PILA_WPISY_DO_EWIDENCJI_CMENTARZ_II_WS.pdf

(13.33 MiB) Pobrany 56 razy

05 PILA_LESZKOW_ZOLNIERZE_WP_0001.pdf

(945.89 KiB) Pobrany 62 razy

06 PILA_ZOLNIERZE_1939_1945_SPIS-3.pdf

(552.06 KiB) Pobrany 59 razy

07 PILA_CMENTARZ_1939_1945_0001.pdf

(715.57 KiB) Pobrany 60 razy

08 PILA_CMENTARZ_II_W_S_0001.pdf

(1013.98 KiB) Pobrany 59 razy

Inne dokumenty na temat tego cmentarza udostępniono w zeskanowanych materiałach z zasobu Archiwum Państwowego w Poznaniu Oddział w Pile (pozycje 10 i 16 od góry oraz ostatnia), ale na razie zdigitalizowano tylko niewielką część dokumentacji związanej z opieką nad grobami wojennymi.

[KJK]

Bardzo dziękuję za te informacje! Kiedyś widziałem tę stronę WUW, ale w jej nowej wersji nie jest póki co ujęty cmentarz na Leszkowie. Nauczka, by archiwizować na własną rękę treści pojawiające się w Internecie. Odnośnie załącznika nr 5: "Wykaz żołnierzy Ludowego Wojska Polskiego poległych w II wojnie światowej pochowanych na cmentarzach, kwaterach i mogiłach wojennych w województwie pilskim" maszynopis, Warszawa 1983 - znajduje się tylko strona dot. Leszkowa, a może ktoś ma dostęp do innych stron tego maszynopisu, z pozostałymi miejscami z terenu województwa pilskiego? Albo wie, gdzie ten maszynopis jest dostępny w całości?

[pavvlo]

Niemal pół miliona złotych kosztowały prace konserwatorskie przeprowadzone na dwóch cmentarzach jenieckich na Leszkowie.
I już mamy pierwsze efekty wandalizmu.

Stan na 20.04.2025

[Bonson]

Trwają prace na Cmentarzu Jenieckim w Pile. Michał Skibiński: to wciąż nieodkryta historia

Odsłaniają przysypane cienką warstwą ziemi i porośnięte mchem krzyże i tym samym historię Piły sprzed ponad stu lat. Naukowcy i pasjonaci historii prowadzą prace przy inwentaryzacji Cmentarza Jenieckiego w Pile-Leszkowie.

Na jednej z cmentarnych kwater odkrywają zarośnięte miejsca pochówku, by zebrać i uporządkować informacje, które dotąd pozostawały nieznane. Jak powiedział Polskiemu Radiu Koszalin dr Maciej Usurski z Muzeum Stanisława Staszica w Pile - w tym miejscu pochowano kilka tysięcy jeńców. - Cmentarz powstał w 1914 roku. Do marca 1919 roku chowano tutaj jeńców z kilku armii, z co najmniej kilkunastu narodowości - mówił dr Usurski, wyjaśniając, że chodzi przede wszystkim o wykonanie kompleksowej dokumentacji. - Do tej pory nie znamy listy pochowanych tutaj osób. Nie zachowały się żadne archiwalia związane bezpośrednio z cmentarzem.

Dr Jarosław Rola, archeolog z Muzeum Okręgowego w Pile mówił o tym, że miejsca pochówku na kwaterze, gdzie prowadzone są prace, są dziś całkowicie niewidoczne. - Niewiele wiemy o tym cmentarzu - przyznał. - Na powierzchni nie ma żadnych pozostałości nagrobków. Gdzieniegdzie, pod darnią, znajdują się poprzewracane niewielkie, betonowe krzyże, powstałe jeszcze w czasach I wojny światowej lub zaraz po niej. Archiwalia, do których jeszcze nie dotarliśmy, pozwolą nam przywrócić tożsamość tych ludzi.

Przy inwentaryzacji - z detektorami metalu - pracują też członkowie Stowarzyszenia Kartograficzno-Eksploracyjnego „Dąbrowa”. Jak powiedział Polskiemu Radiu Koszalin Michał Skibiński ze stowarzyszenia - dla wielu osób to ważna, wciąż nieodkryta historia Piły: - Staramy się przywrócić świetność temu cmentarzowi w lokalnej mentalności. Prowadzimy detekcję wszystkich metali, które się tutaj znajdują, wyznaczamy jamy grobowe, lokalizujemy wszystkie pozostałości po starych nagrobkach.

Prace inwentaryzacyjne na tej kwaterze Cmentarza Jenieckiego w Pile mają potrwać do końca listopada. Na kolejne lata planowane są podobne prace w innych częściach cmentarza. Docelowo, ma tam powstać lapidarium.

fot. Przemysław Grabiński/Polskie Radio Koszalin


Źródło: prk24.pl
Data wydania: 18 października 2025

[pavvlo]

Stary cmentarz pełen tajemnic

Ponad 130 nagrobków oraz ich fragmentów odkryli dotąd badacze na cmentarzu jenieckim na Leszkowie. Naukowcy zapowiadają, że to zapewne początek tego, co wydobędą spod liści i ziemi, bo prace przy inwentaryzacji tej nekropolii nadal trwają.

Cmentarz jeniecki na Leszkowie z czasów I Wojny Światowej, szerzej został zinwentaryzowany w 1957 roku i jak dodaje dr Ursuski dość niechlujnie. Z czasem wiele krzyży zostało zdewastowanych. Poprzewracane przykryła ziemia. Naukowcy chcą teraz zweryfikować posiadaną szczątkową dokumentację. Prace archeologiczne zaczęli od jednej z kwater.

- Jesteśmy po trzech dniach prac i możemy powiedzieć, że na ten moment, to co odkryliśmy już jest imponujące, bo mamy ponad 130 nagrobków albo ich fragmentów. To są przede wszystkim krzyże nagrobne - relacjonuje przebieg badań historyk z Muzeum Stanisława Staszica w Pile, dr Maciej Usurski.


www.youtube.com/watch?v=VPocUZJ6Yok

A badacze sprawdzili dopiero 1/6 powierzchni cmentarza. Prace prowadzone są pod nadzorem archeologa dr Jarosława Roli z Muzeum Okręgowego w Pile. Kilkunastu osobom przywrócono tu także tożsamość, bo udało się odczytać ich imiona i nazwiska, czego zabrakło we wcześniejszej dokumentacji. A to nie wszystko.

- Udało nam się potwierdzić tezę, że ten cmentarz został otwarty już w 1914 roku, bo dotąd najstarsze nagrobki pochodziły z 1915 roku - dodaje Usurski.

Do marca 1919 roku spoczęło tu kilka tysięcy jeńców kilkunastu narodowości z różnych europejskich armii. Naukowcy chcą zbadać w następnych latach kolejne kwatery. O odkopanych dotąd krzyżach zadecyduje teraz konserwator zabytków. Najprawdopodobniej zleci ich zakonserwowanie i pozostawienie w tym miejscu.


Autor: Artur Maras
Źródło: www.asta24.pl
Data wydania: 26 października 2025

[pavvlo]

Kilka zdjęć z cmentarza jeńców z czasu I wojny światowej na Leszkowie dotyczących wyżej wymienionych prac.

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

Jak widać sporo krzyży imiennych, ale nie wszystkie udało mi się znaleźć, gdyż wykopki przykryły opadające liście. Trzeba przyznać, że większość z nazwisk występuje w spisie pochówków na tym cmentarzu, sporządzonym zapewne w 1957 roku, a uzupełnionymi w latach następnych (o daty i lokalizację). Cechą wspólną jest to, że w spisie nazwisk osób z tych krzyży brak jest właśnie daty zgonu i lokalizacji. Znaczy to, że zniknęły one z widocznej przestrzeni przed kolejną inwentaryzacją. Niektórych nie ma na liście co może oznaczać, że już przed 1957 rokiem były pod ziemią. Spis zapewne będzie uzupełniony o informacje zdobyte podczas badań. Poprawione zostaną nazwiska (być może zostaną zapisane także cyrylicą), dodane daty zgonu i miejsce pochówku. Zapewne do poprawy jest też numeracja pochówków, bo zdarzają sie krzyże imienne z numerami pod którymi w spisie widnieją inne nazwiska. Pomoże to historykom w opracowaniach dotyczących cmentarza, a zwykłym ludziom być może pozwoli na odnalezienie grobu zaginionego przodka.
Lista i opis cmentarza poniżej.

https://poznan.uw.gov.pl/cmentarz-jenie ... -leszkowie