Ulica w centralnej części Piły powstała po pożarze w 1626 r. lub w 1781 r. jako droga biegnąca na południe od Nowego Rynku (obecnie pl. Zwycięstwa). Początkowo sięgała tylko do ul. Mlecznej (dziś ul. Sikorskiego), potem do ul. Pocztowej (później przemianowanej na ul. Wilhelma, dziś ul. Ossolińskich), po 1834 r. rozszerzona i przedłużona do ul. Arsenałowej (obecnie ul. 1 Maja). Pod koniec XIX w. łączyła Nowy Rynek z ulicami Bismarcka (dziś ul. Staromiejska) i Arsenałową po drodze krzyżując się z ul. Mleczną i Wilhelma.
- Posenerstraße na planie Piły z 1928 r. i współcześnie na Google Maps. Strzałkami i linią przerywaną zaznaczono przedwojenny przebieg ulicy. Linią biało-czerwoną przebieg ulicy po 1781 roku. Linią czerwoną przebieg na przełomie XVIII i XIX wieku. Linią żółtą przedłużenie ulicy po 1834 roku.
Posener Straße na planie Piły z 1928 r. i współcześnie na Google Maps. Strzałkami i linią przerywaną zaznaczono przedwojenny przebieg ulicy. Linią biało-czerwoną przebieg ulicy po 1781 roku. Linią czerwoną przebieg na przełomie XVIII i XIX wieku. Linią żółtą przedłużenie ulicy po 1834 roku.
Nazwy ulicy od dawnych po obecne:
Posener Straße,
Poznańska (od 1946),
gen. Karola Świerczewskiego (do 1993),
Śródmiejska.
Pochodzenie nazwy:
Posener - Poznańska w tłumaczeniu z języka niemieckiego na polski, droga w kierunku Poznania.
gen. Karol Świerczewski (1897-1947) - działacz komunistyczny, wiceminister obrony narodowej, zginął w zasadzce zorganizowanej przez UPA.
Obiekty:
1. Szkoła Gminna - wcześniejsza siedziba szkoły,
Cech Rzemiosł Różnych - wcześniejsza siedziba,
Christian Wieck - kamienica i księgarnia,
Der Gesellige - siedziba wydawnictwa i czasopisma,
Dom handlowy Hermes,
Dom handlowy Tachilzik & Bohl,
Dom handlowy Zeecka,
Drukarnia Gustava Eichstädta,
Georg Pless - księgarnia i wydawnictwo,
Hotel Central,
Kawiarnia Wrzos,
Klub Międzynarodowej Prasy i Książki,
Louis Teuffel - księgarnia i wydawnictwo,
Maria Engler - wcześniejsze atelier fotograficzne,
Miejska Kasa Oszczędnościowa,
Miejska Szkoła Handlowa,
Powszechny Dom Towarowy,
Provinzialbank,
PTTK Oddział w Pile,
Restauracja i kręgielnia Andreasa Schreibera,
Restauracja Stylowa,
Schneidemühler Tageblatt - wcześniejsza siedziba czasopisma,
Schneidemühler Zeitung - siedziba czasopisma,
Sklep obuwniczy Conrada Tacka,
Zakład Przemysłu Odzieżowego "Piła"/"Modus".
Galeria:
Widoki przedwojenne
- Zdjęcia lotnicze i panoramy
- Początek ulicy widziany od strony Nowego Rynku
- Odcinek ulicy od Nowego Rynku do ul. Wilhelma
- Odcinek ulicy od ul. Wilhelma do ulic Arsenałowej i Bismarcka
- Artefakty związane z Posenerstrasse
Widoki powojenne
- Zniszczenia i odgruzowanie ulicy
- Zdjęcia lotnicze i panoramy
- Odcinek ulicy od pl. Zwycięstwa do ul. Ossolińskich
- Odcinek ulicy od ul. Ossolińskich do ulic 1 Maja i Staromiejskiej
Numeracja adresowa przedwojenna:
Przy Posenerstrasse istniały numery budynków od 1 do 28. Numery 1-15 znajdowały się po zachodniej stronie ulicy od Nowego Rynku do skrzyżowania z ówczesną ul. Bismarcka i Arsenałową. Numery 16-28 były po wschodniej stronie ulicy od wspomnianego skrzyżowania do Nowego Rynku.
Numer 28 pojawia się po raz pierwszy w książce adresowej w 1905 r. We wcześniejszych książkach adresowych (1896-1902) numeracja kończyła się na numerze 27.
Brak numerów 4 i 15 w książce adresowej z 1905 r.
Brak numeru 5 w książkach adresowych z 1930 i 1934 r.
Brak numeru 8 w książkach adresowych z lat 1930-1934.
Brak numerów 15 i 16 w książkach adresowych z 1914 roku i z lat 1928-1938.
Brak numerów 2, 20, 21, 27 i 28 w książce adresowej z 1934 r.
Historia ulicy:
Zalążek ulicy stanowił plac wytyczony w południowej pierzei Nowego Rynku przez sekretarza królewskiego Samuela Targowskiego w 1627 r. i przeznaczony pod wybudowanie drogi.
Wg historyka Boese ulica powstała po pożarze miasta w 1781 r. i początkowo była bardzo krótka, bo od Nowego Rynku (obecnie pl. Zwycięstwa) sięgała do skrzyżowania z ul. Mleczną (dziś ul. Sikorskiego). Później została wydłużona do okolicy obecnej ul. Ossolińskich łącząc Nowy Rynek z Rynkiem Żydowskim (dziś al. Piastów na wysokości dawnej poczty). Przy ulicy stały głównie budynki gospodarcze, spichlerze i stodoły. Na wysokości obecnej ul. Sikorskiego ulica sąsiadowała z folwarkiem proboszcza katolickiego kościoła św. Janów i oddzielał ją od folwarku podłużny staw. W północnej części ulicy znajdował się mostek nad strumieniem zwanym Beek, który źródło miał w rejonie obecnego pl. 8 Maja i płynął mniej więcej wzdłuż dzisiejszej ul. Sikorskiego, by potem skręcić przed obecną al. Piastów na północ i znaleźć ujście w rzece Młynówce. Po wschodniej stronie ulicy znajdowało się wielkie bagno lub staw, który w pierwszej połowie XIX w. zlikwidowano odprowadzając rurami wodę do Gwdy.
W wielkim pożarze w 1834 r. zabudowa ulicy spłonęła i podczas odbudowy rozszerzono oraz przedłużono ulicę łącząc ją z ul. Arsenałową (niem. Zeughausstraße, dziś ul. 1 Maja).
Przed 1833 r. prawdopodobnie na rogu z Nowym Rynkiem wzniesiono jednopiętrowy dom poczty i był to wówczas jeden z czterech masywnych obiektów w mieście. Obok domu znajdowała się stajnia i wozownia. Pocztą od końca XVIII w. zawiadywał pocztmistrz Alexander Piper do 1803 r., potem Ludwig Friedrich Gericke, a ich pracę wspierał sekretarz pocztowy Samuel Ludwig Rhau, który od 1815 objął urząd pocztmistrza i zawiadowcy domu pocztowego. Ówczesna poczta była konna i poza przesyłką pism, pieniędzy i paczek zajmowała się także obsługą turystyki troszcząc się o wozy i konie oraz dbając o nocleg i wyżywienie dla podróżnych.
Jednak nie ma pewności czy dom poczty był na rogu ul. Poznańskiej z Nowym Rynkiem czy też działał w innym budynku przy wspomnianym rynku. Za to wiadomo, że w 1802 r. nabył ten dom narożny w przymusowej licytacji powiatowy radca sprawiedliwości Nehring. W domu tym od 30 października do 2 listopada 1806 r. król Fryderyk Wilhelm III i królowa Luiza zatrzymali się, podczas ucieczki z Berlina do Królewca przed francuską armią Napoleona. Później na ścianie tego domu umieszczono tablicę upamiętniającą pobyt królewskiej pary. W roku 1816 dom od Nehringa wykupił pocztmistrz Rhau, który piastował swój urząd do 1831 r., a po jego śmierci od 1834 r. pocztmistrzowstwo objął Karl Alexander Mudrack (odbudowując dom poczty po pożarze miasta w 1834 r.), następnie Johann Gottlieb Eggert do swej śmierci w 1848 r.
Działalność poczty przy ul. Poznańskiej chwilowo zakończyła się wraz z przeniesieniem się ruchu pocztowego w okolice dworca kolejowego otwartego w 1851 r. Ponownie wróciła pod adres Posenerstraße 12, gdzie w domu kupca Arona Sommerfelda, w dniu 1 października 1873 r. założono główną pocztę łącząc z nią ekspedycję miejską oraz oddzielając od poczty kolejowej. W roku 1895 poczta miejska przeniosła się do nowo wybudowanego gmachu przy pl. Wilhelma (obecnie część al. Piastów między ulicami 1 Maja a Pocztową). Później do posesji przy Posenerstraße 12 przed rokiem 1900 przeniosła się drukarnia Gustava Eichstädta i redakcja gazety "Schneidemühler Zeitung", które ok. 1920 r. zmieniły nazwę na wydawnictwo i czasopismo "Der Gesellige" wydawane do 1942 r.
Warto nadmienić, że przy ulicy Posenerstraße już wcześniej działała inna drukarnia: Richarda Havemanna pod nr 19 co najmniej w latach 1896-1898, zanim przeniosła się na obecną ul. 1 Maja. Havemann był wydawcą czasopisma "Schneidemühler Tageblatt", które istniało od 1890 r. i w 1921 r. zmieniło nazwę na "Die Grenzwacht".
Przy skrzyżowaniu z obecną ul. Sikorskiego w latach 30. XIX w. wzniesiono dwukondygnacyjny budynek szkoły ewangelickiej pod adresem Posenerstraße 3. Na parterze odbywały się zajęcia, a na piętrze mieszkali nauczyciele. Około 1851 r. zakupiono obok szkoły budynek przy Posenerstraße 4 i przebudowano na mieszkania dla nauczycieli, zaś stary budynek w całości służył jako miejsce nauki młodzieży. Jednak potrzeby wykraczały poza możliwości: w 1871 r. w szkole ewangelickiej uczyło się 524 dzieci, w 1886 r. aż 1117 dzieci. W latach 1890-1891 szkoły ewangelicka, żydowska i katolicka zostały przejęte przez gminę miejską i stały się szkołami komunalnymi. Ta pierwsza przeistoczyła się w 1. Szkołę Gminną (1. Gemeindeschule). Z powodu pogarszającego się stanu technicznego i przepełnienia przeniesiono szkołę do gmachu wybudowanego w latach 1900-1902 przy ówczesnej Bismarckstraße, dzisiejszej Szkoły Podstawowej nr 1 przy ul. Staromiejskiej. W miejscu dawnej szkoły funkcjonował Lehrlingsheim, czyli dom ucznia. Później w latach 1921-22 przebudowano dwie kamienice w jeden gmach w którym znajdowała się Miejska Szkoła Handlowa z wejściem od strony obecnej ul. Sikorskiego i Miejska Kasa Oszczędnościowa (Städtische Sparkasse), a przez jakiś czas także Provinzialbank.
Z czasem Posenerstraße stała się jedną z najważniejszych ulic miasta, gdzie mieszkańcy zaopatrywali się w licznych sklepach i zakładach usługowych. W XX w. były to m.in. dom handlowy Gustava Zeecka i sklep obuwniczy Conrada Tacka na początku ulicy pod nr 27/28. Nieco dalej byli księgarze i wydawcy pocztówek Louis Teuffel, później Paul i Robert Teuffel (pod nr 26, później 18) oraz Georg Pless (pod nr 6, później 22) w okolicy ul. Ossolińskich. We wspomnianej okolicy znajdowała się restauracja i kręgielnia Andreasa Schreibera (pod nr 9), gdzie 1 grudnia 1918 r. odbył się niepodległościowy wiec Polskiej Rady Ludowej na którym kilkaset Polaków wysłuchało patriotyczną mowę potępiającą rozbiory, uzasadniającą historyczną przynależność Wielkopolski i Piły do Polski oraz odśpiewano pieśń patriotyczną. Pod nr 18 swoje atelier fotograficzne miała Maria Engler (od 1935 r. przy Milchstraße 4). Koniec ulicy wieńczył hotel Central na rogu ulic Posenerstraße i Bismarckstraße (dziś róg ulicy z ul. Staromiejską) oraz po drugiej stronie zbudowana w 1912 r. i zachowana do dziś kamienica Wiecka, w której była księgarnia Christiana Wiecka oraz dom handlowy Tachilzik & Bohl.
Po 1945 r. większość kamienic była w ruinie i odbudowano tylko budynki w południowo-wschodniej części ulicy pod obecnymi numerami 16, 20, 22, 22a, 24.
Pierwszym budynkiem przy tej ulicy wzniesionym po wojnie był spółdzielczy blok mieszkalny pod obecnym adresem ul. Śródmiejska 7-13. Była to pierwsza inwestycja Pilskiej Spółdzielni Mieszkaniowej zrealizowana w stanie surowym w grudniu 1958 r. Czterokondygnacyjny blok oddany do użytku 13 sierpnia 1959 r. oferował 49 mieszkań i 7 lokali usługowo-handlowych na parterze. W kolejnych latach Pilska Spółdzielnia Mieszkaniowa zbudowała bloki przy obecnej ul. Śródmiejskiej 8-10 i 12-14 (w 1960 r.), nr 2-4-6 (1961), nr 18 (1971) i nr 15 (1974). Sąsiadujące z ostatnim numerem bloki z lokalami usługowymi na parterze, a przynależące obecnie do ul. Staromiejskiej 2-12, powstały w latach 1972-74.
Planowano odbudowę budynku przy obecnej ul. Śródmiejskiej 5, ale ostatecznie wzniesiono w 1961 r. nowy blok połączony z przebudowaną przedwojenną częścią (ta obecnie pod adresem Sikorskiego 83) i ulokowaną na dole kawiarnią znaną pod nazwą Wrzos (dziś restauracja Niko). Naprzeciwko kawiarni znajdowała się restauracja Stylowa na parterze bloku przy obecnej ul. Śródmiejskiej 8-10.
W budynku pod adresem Śródmiejska 1-3 otwarto w 1969 r. Klub Międzynarodowej Prasy i Książki (KMPiK) w którym znajdowała się czytelnia, księgarnia, salonik wystawienniczy, salki m.in. do nauki języków obcych. Klub był także ważnym punktem na kulturalnej mapie Piły jako miejsce wielu recitali aktorskich, koncertów kameralnych, spotkań autorskich i tematycznych oraz wystaw twórczości pilskich plastyków i fotografów. KMPiK zakończył działalność w latach dziewięćdziesiątych. Później reaktywowano otwierając w tym miejscu salon EMPIK.
Ważnym wydarzeniem w sferze handlu było otwarcie Powszechnego Domu Towarowego w maju 1950 r. (później znany jako Dom Handlowy Hermes) na rogu z ul. 1 Maja, choć w rzeczywistości PRL często brakowało produktów na półkach. W latach 1960-1987 w pomieszczeniach przy ul. Świerczewskiego 12 siedzibę miał Cech Rzemiosł Różnych, zanim przeniósł się do budynku przy ul. Bydgoskiej. W ich miejsce wprowadziło się PTTK Oddział w Pile. Pod nr 16 funkcjonował Zakład Przemysłu Odzieżowego "Piła" jako część bydgoskich zakładów "Modus". Na początku lat 90. na ulicy działało nieformalne targowisko z towarami zza zachodniej granicy.
Ulicę zamieniono w ciąg pieszy w latach siedemdziesiątych. Najpierw odcinek między ul. Sikorskiego a pl. Zwycięstwa, później na całej długości ulicy Świerczewskiego. W latach 90. przebudowano deptak do obecnego kształtu. W ramach dekomunizacji w 1993 r. zmieniono nazwę ul. Karola Świerczewskiego na ul. Śródmiejską.
Źródła danych:
* Karl Boese "Geschichte der Stadt Schneidemühl", Würzburg 1965, s. 68, 69, 70-71, 148, 150, 153-154, 157, 160, 174-177, 212, 221, 225.
* Maciej Usurski, Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 78, 79.
* Maciej Usurski, Rafał Ruta "Najstarszy plan Piły radcy budowlanego Johanna Friedricha Schmiedickego z 1805 roku", kwartalnik "Kronika Wielkopolski" nr 4 z 2013, s. 27-28, 31-32.
* Maciej Usurski "Jak Samuel Targowski dla królowej Konstancji miasto Piłę wymierzał", kwartalnik "Kronika Wielkopolski" nr 1 z 2016, s. 11.
* Marek Fijałkowski "Ulica Śródmiejska", artykuł z cyklu "Historia pilskich ulic" opublikowany w czasopiśmie "Tygodnik Nowy", nr 51/52 z 2007 r.
* Zygmunt Boras, Zbigniew Dworecki "Piła. Zarys dziejów (do roku 1945)", Piła 1993.
* "Zarys dziejów Piły w latach 1945-2000" pod red. Marka Fijałkowskiego, Piła 2013, s. 98, 100, 103, 104, 119, 122, 128, 142, 249, 258.
* Andrzej Choniawko "Z dziejów Piły w latach 1945-1975", 2011, s. 39, 54.
* Zuzanna Przeworska "50 lat Pilskiej Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko-Własnościowej w Pile 1957-2007", Piła 2007, s. 13, 17, 34-35, 36, 38, 39, 58.
* "Piła Mówi" nr 1 z 7 lipca 1946 r., s. 9-10.
* Krzysztof Świniarski "Zestawienie dawnych i obecnych nazw ulic na terenie Piły" na forum.dawna.pila.pl/czytelnia
* Plany miasta Piły z lat 1805-1992.
* Książki adresowe Piły z lat 1896-1938.