Na stronie
Agentur Karl Höffkes udostępniane są niemieckie fotografie i filmy powstałe w latach 1914-1945. Wg strony są to głównie amatorskie i prywatne filmy nakręcone i nieprzefiltrowane przez propagandę i cenzurę. Wśród filmów dokumentujących życie codzienne w Niemczech w okresie wojen światowych i międzywojnia są cztery filmy powiązane z Piłą. Przy czym nie są to samodzielne produkcje, lecz stanowią część kompilacji filmów z różnych miejsc i okresów albo Piła pojawia się w nich epizodycznie.
Materiały filmowe znalazł i podzielił się odkryciem Stan Makowski, administrator grupy
Trzcianka wyszperana na Facebooku, gdzie możecie poznać materiały o dawnej Trzciance albo podzielić się takowymi ze swoich zbiorów.
Material Nr 622
https://archiv-akh.de/filme/622
10:18:43
Kursywą opis ze strony Agentur Karl Höffkes:
Aufmarsch. Hitlerjugend, NS-Parteiorganisationen.
Nasz opis: Przemarsz organizacji narodowosocjalistycznych z obecnej ul. Witaszka na pl. Staszica.
10:18:49
Maszerująca kolumna przez ul. Witaszka. W tle po prawej hala zakładu Arthura Kühna od 1869 r. produkującego żelazne konstrukcje do mieszkań i obiektów przemysłowych. Halę
rozebrano w 2015 r.
10:18:56
Ta część kolumny maszeruje przez ul. Witaszka w kierunku ul. Teatralnej. Za nimi budynek, który stał na tyłach (jako oficyna?) istniejącej do dziś kamienicy przy ul. 14 Lutego 16. Widać go też na
pierwszym zdjęciu ze zbioru fotografii ze służby wojskowej, a dokładniej w prawym górnym rogu i dla orientacji: w lewym górnym rogu widać wschodnią elewację budynku przy ul. 14 Lutego 20.
10:18:58
Kilka scen z oczekującymi na przemowę na pl. Staszica, w tym scena z trybuną na schodach przed wejściem do dzisiejszej Szkoły Policji.
10:19:05
Hoher SA-Führer wird begrüßt, spricht zu den Teilnehmern.
Widoczny wysoki rangą funkcjonariusz SA jest witany, dokonuje inspekcji i potem przemawia z ww. trybuny.
Prawdopodobnie, wg Stana Makowskiego, tym funkcjonariuszem był Ernst Röhm. W gazecie "Bünder Tageblatt",
numer 121 z dnia 28 maja 1934 r., pojawiła się wzmianka, że Röhm zahaczył o Piłę podczas inspekcji SA na Pomorzu w maju 1934 r.* Czy można przypisać to wydarzenie do uroczystości z filmu? Jeśli tak, czy byłaby to pierwsza i ostatnia wizyta Röhma w Pile przed śmiercią 1 lipca 1934? A może był więcej niż raz? Stan Makowski dotarł do prasowych informacji o wizycie Röhma w Wałczu i jedna z tych notek datowana jest na 30 czerwca 1934. Druga, o takiej samej treści i opublikowana wcześniej, znalazła się w antyhitlerowskim głosie z Paryża w wydaniu z 24 czerwca 1934, który za gazetą "Völkischen Beobachter" podaje z nutką ironii, że Röhm wziął udział w paradzie SA w Wałczu ("Neuer Vorwärts. Sozialdemokratisches Wochenblatt",
nr 54, Sonntag, 24.06.1934, s. 8, czwarta kolumna). Może wtedy będąc w okolicy był też w Pile?
* Jedna z biografii Röhma potwierdza jego wizytę w Pile, ale co dziwne, w dzień po wydaniu gazety, czyli 29 maja 1934 r. Poniżej oryginalny fragment z książki Eleanor Hancock "Ernst Röhm. Hitler's SA Chief of Staff", New York 2008, s. 148. Inspekcje SA na Pomorzu i w innych częściach III Rzeszy zostały zdaniem autorki zinterpretowane później jako mobilizacja SA przed puczem przeciwko Hitlerowi, który zdławiła czystka pod nazwą
Noc długich noży.
To keep the SA occupied, Röhm held a large variety of exercises and inspections. On March 17 and 18, he attended a SA parade in Essen, and on March 24 and 25, the Gruppe Sachsen parade in Dresden. In the second half of April, from Weinheim, he made a trip in the Odenwald area, described as an exercise journey with SA leadres to assess the participating officers. In spring, he conducted a series of inspections: on May 7 and 8 in Regensburg, inspecting the SA-Gruppe Bayerische Ostmark; from May 12 to 14, inspecting Gruppe Franken in Franconia; on May 25 in Stettin; and from May 26 to 28, he carried out inspections in the area of Gruppe Pommern, and then on May 29 in Schneidemühl33. These inspection tours, which were motivated by the need to keep the SA busy, were later interpreted as sinister attempts to prepare the SA for a putsch. A personality cult of Röhm also developed in the SA as a means of binding the organization together.
33. BAR NS 23 neu/8; Ingolstädter Tagblatt, May 8, 1934, 2; Der S.A.-Mann, May 26, 1934, 1-2, 4; Bracher, Die nationalsozialistische Machtergreifung, 937; Bessel, Political Violence and the Rise of Nazism, 130; BAR NS 23 neu/5. [Rozwinięcie skrótu BAR: Bundesarchiv Abteilung Deutsches Reich, Berlin-Lichterfelde].
10:19:49
Grenzstein am Fluss "Versailles 28. 6. 1919". Schlagbaum an der Grenze. Besucher an der Grenze.
Widok na znak graniczny, tzw. kamień wersalski, na granicy polsko-niemieckiej pod Piłą, kawałek na zachód od Kaliny. Za rzeką zabudowania niemieckiego gospodarstwa, które znajdowało się przy obecnej ul. Jastrzębiej. Obiektyw kamery kieruje się potem ku zachodowi na szlaban graniczny.
10:20:03
Ujęcie kamery na nieistniejący most nad Gwdą łączący Kalinę z Motylewem. Uwagę zwraca, że most był już konstrukcji betonowej, nie drewnianej.
10:20:19
Most miejski nad Gwdą i pomnik Fryderyka Wielkiego.
10:20:23
Widok na ul. Wielką Kościelną udekorowaną flagami ze swastyką. W oddali wieże kościoła św. Janów. Zatem widzimy obecną część al. Piastów patrząc w stronę ul. Wodnej. Po kilku sekundach kamera uchwyciła przejście grupy umundurowanych mężczyzn przez nierozpoznany kawałek ulicy.
10:20:32
Parada maszerująca przez ulicę, której nie rozpoznaję i jeśli miałbym zgadywać to skrzyżowanie obecnej ul. 11 Listopada z ul. Pocztową lub z ul. Witaszka? W kadrze znalazł się samochód z tablicą rejestracyjną IB przypisaną dla prowincji Grenzmark Posen-Westpreußen.
10:20:47
Powrót kamery na pl. Staszica przed lub po uroczystościach. Widok na ul. Witaszka od południowo-zachodniego narożnika pl. Staszica ze słupem reklamowym.
10:20:53
LKW mit Aufschrift "Grenzmark-Bräu". (Bier).
Bok ciężarówki z napisem "Grenzmark-Bräu", prawdopodobnie z browaru Grenzmarkbrauerei A.-G. działającego kiedyś po zachodniej stronie budynku przy ul. Browarnej 1.
10:20:56
Aufmarsch mit Hakenkreuzfahnen, NSKK.
Tłum ludzi zebrany przed dzisiejszą Szkołą Policji. Prawdopodobnie w trakcie przygotowań lub oczekiwania na uroczystość.
10:21:15
Ponownie sceny z przemarszu organizacji narodowosocjalistycznych przez ul. Witaszka.
10:21:47
Familienszenen, Uniformierter, Mann im PKW.
Obrazki z życia rodziny, ale to raczej film już niezwiązany z Piłą sądząc po tablicy rejestracyjnej samochodu wyjeżdżającego z posesji. Na tablicy ma symbole IM, które wg
opracowań dr. Andreasa Herzfelda przynależały do pojazdów z prowincji Saksonia.
Na koniec warto dodać, że pod adresem
https://archiv-akh.de/filme/3059 znajduje się dublet powyższego filmu z parady w Pile i różni się tym, że ma ciemniejszy obraz, ale za to jest trochę szerszy na górze i dole.
Material Nr 463
https://archiv-akh.de/filme/463
10:18:00
Text: "Bei den von Polen ausgewiesenen Deutschen im Schneidemühler Optantenlager".
10:18:04
Schneidemühl (Posen-Westpreußen). Innenaufnahme: deutsche Zivilisten, die sich für Deutschland und gegen Polen entschieden haben, leben auf engstem Raum, viele Kinder, Strohlager, Holzbetten.
10:18:47
Männer waschen sich im Freien.
Sceny z życia optantów w obozie przejściowym w Pile przy obecnej ul. Lotniczej na terenie dawnych Wschodnioniemieckich Zakładów Albatrosa.
Optanci to osoby mieszkające na ziemiach II Rzeszy, które po 1918 r. znalazły się w granicach II Rzeczypospolitej i zdecydowały się na opcję niemiecką, czyli optowały za przyjęciem obywatelstwa niemieckiego z obowiązkiem wyprowadzki z Polski w ciągu 12 miesięcy. Decyzją polsko-niemieckiej Konwencji Wiedeńskiej z 1924 r. optanci, podzieleni na trzy grupy, musieli opuścić Polskę na żądanie polskich władz między 1 sierpnia 1925 a 1 lipca 1926 r.
Temat optantów szczegółowo przedstawił Marek Stażewski w tekście pt. "Przymusowy wyjazd z Polski optantów niemieckich w 1925 roku" opublikowanym w czasopiśmie
Studia Historica Gedanensia, tom 5. z 2014 r. Na stronach 103, 105, 107 oraz 108-111 opisuje wątki związane z Piłą. Przytoczę tylko dwa najważniejsze fragmenty ze stron 105 i 108-109.
Zbliżoną liczbę emigrujących optantów ustaliły władze pruskie, zbierając dane o liczbie optantów, którzy do 25 sierpnia 1925 roku przekroczyli granicę polsko‑niemiecką. Raporty prezydentów rejencji wykazały łącznie 17 629 osób, ale rzeczywista liczba była nieco wyższa (...). Spośród tych 17 629 osób aż 13 098 wjechało do Niemiec na obszar rejencji pilskiej, 2179 osób - rejencji kwidzyńskiej, 1369 osób - rejencji koszalińskiej, 777 osób - rejencji wrocławskiej, a 206 osób - rejencji olsztyńskiej.*
Większą liczbę emigrantów, z powołaniem się na źródła urzędowe, odnotowano w notatce prasowej z 26 sierpnia 1925 roku. Według niej emigrowało 20 216 osób, z tego 8533 osób wyjechało do miejsc docelowego osiedlenia, natomiast 11 683 skierowano do obozu w Pile, jako miejsca tymczasowego zakwaterowania.** Wszystkie te liczby dotyczyły optantów pierwszej grupy (...).
Transporty, które kierowano do obozu dla uchodźców (Flüchtlingslager) w Pile, złożone były głównie z niezamożnych optantów. Obóz ten urządzony był w budynkach byłej fabryki samolotów Albatros i już w poprzednich latach służył jako tymczasowe schronienie dla Niemców emigrujących do Rzeszy. W założeniu miał przyjmować optantów na kilka dni, najwyżej tygodni - do momentu znalezienia dla nich docelowego miejsca zamieszkania i pracy na obszarze Niemiec. Zajmował się tym wyznaczony organ administracji pruskiej (komisarz państwowy - nadprezydent prowincji Grenzmark Posen‑Westpreussen) i organa Rzeszy ds. zatrudnienia. Obóz w Pile był przygotowany na przyjęcie około 3 tys. osób i przy umiarkowanym natężeniu emigracji w pierwszej połowie lipca oraz znacznej rotacji ta pojemność była zupełnie wystarczająca.*** Spiętrzenie wyjazdów w końcu lipca zmieniło jednak tę sytuację.
Trzeba przy tym zaznaczyć, że znaczna część emigrujących optantów nie trafiała do obozu. Byli to albo ci, którzy sami organizowali sobie przeprowadzkę, często znajdując w Niemczech mieszkanie i pracę dzięki pomocy rodziny lub znajomych, albo też tacy, którym docelowe miejsca zamieszkania i pracy wcześniej znajdowały wspomniane wyżej, powołane do tego organa państwowe. Takich optantów (według informacji prasowych z sierpnia 1925 roku było ich łącznie około 8,5 tys.) z reguły kierowano bezpośrednio z granicy do odpowiednich miejscowości. Resztę kierowano do obozu w Pile.
Ponieważ w ciągu paru dni dotarło tam kilka tysięcy osób, efektem było ogromne przepełnienie. Mimo stałej rotacji 30 lipca 1925 roku w obozie było ponad 6 tys. osób. Z tego powodu warunki pobytu stały się tam niezwykle trudne. Dla ponad połowy emigrantów zorganizowano bowiem tylko prowizoryczne zakwaterowanie, dodatkowo adaptując w pośpiechu na te potrzeby na terenie Piły budynki dwóch szkół i seminarium. Informacje prasowe o ciężkim położeniu optantów w obozie, o nieznośnych warunkach sanitarnych, wywołały reperkusje polityczne, ale też dodatkowo zmobilizowały odpowiedzialne władze do działań mających rozwiązać problem.
Dodatkowe środki przeznaczono na zapewnienie lepszych warunków zakwaterowania i poprawę stanu sanitarnego w obozie, a także podjęto starania, by przyspieszyć załatwianie optantom mieszkań i pracy, aby jak najszybciej zmniejszyć liczbę przebywających w obozie do najwyżej 3 tys. osób.**** Działania te przyniosły stopniowe rozładowanie przepełnienia i polepszenie warunków pobytu w obozie. W dniu 8 sierpnia 1925 roku miało w nim być około 5 tys. osób, a 14 sierpnia - około 4,1 tys., jednak w końcu października 1925 roku w obozie przebywało jeszcze około tysiąca osób z tej pierwszej grupy optantów.*****
* PAAA, Polit. Abt. IV Polen, R 81615, s. 280; GStAPK, I HA, rep. 77, Tit. 856, nr 359, s. 125.
** "Deutsche Zeitung", 26 VIII 1925.
*** AAN, Ambasada RP w Berlinie, nr 3532, s. 18, wycinek z "Die Grenzwacht", 11 VII 1925.
**** BAP [Bundesarchiv Abt. Potsdam], 06.01 [Büro des Reichspräsidenten. Präsidialkanzlei], nr 199, s. 107; „Deutsche Zeitung”, 26 VIII 1925.
***** "Frankfurter Oder‑Zeitung", 8 VIII 1925; BAK, R 43I [Reichskanzlei], nr 121, s. 223; PAAA, GKP nr 152, I, b.d., notatka z 28 X 1925.
[Rozwinięcie skrótów: PAAA - Politisches Archiv des Auswärtigen Amtes Berlin, GStAPK - Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz Berlin‑Dahlem, AAN - Archiwum Akt Nowych w Warszawie, BAK - Bundesarchiv Koblenz, GKP - Deutsches Generalkonsulat Posen.]
Material Nr 1723
https://archiv-akh.de/filme/1723
10:05:04
Texttafel: "Führung durch das Olympische Dorf".
10:06:49
Wappen "Schneidemühl".
Ciekawostka, którą Stan Makowski podzielił się także na stronie grupy
Piła na starych zdjęciach. Cytując: "Herb i nazwa miasta sugerują, że zdjęcie zostało wykonane w Pile. Tak nie jest. To jeden z budynków w wiosce olimpijskiej z 1936 roku. W czasie berlińskiej olimpiady budynkom w wiosce nadano nazwy niemieckich miast i ten zwał się Haus Schneidemühl".
Material Nr 4173
https://archiv-akh.de/filme/4173
10:00:00
Bahngleis, Hauptbahnhof "Königsberg Pr." Arbeitsdienstmänner und Zivilisten neben wartendem Zug auf Bahnsteig
10:00:07
mit Grün geschmücktes Schild am Zug "Königsberg (Pr.), Dirschau, Schneidemühl, Berlin Stadt."
Wyjazd pociągu z dworca w Królewcu. Na wagonie tablica relacyjna informująca o kursie z Królewca do Berlina przez Tczew i Piłę. W dalszej części filmu pokazano przejazd przez mosty w Malborku i Tczewie.
Material Nr 3430
https://archiv-akh.de/filme/3430
W tym filmie Piły nie pokazano i tylko jest wzmianka w opisie, że oddział Reichsarbeitsdienst (R.A.D. K 205 ?) podróżujący na front wschodni miał 28 czerwca 1941 r. przystanek w Pile.
Kilka dni temu został publicznie udostępniony film nakręcony świeżo po walkach o Piłę.