FORTYFIKACJE PIŁY (SCHNEIDEMÜHL)

Część 1
Wewnętrzna linia umocnień polowych 1944-45 r.
Odcinek - Osiedle Podlasie
 

   W wielkim błędzie jest ten kto myśli, że w temacie pilskich fortyfikacji wszystko zostało już powiedziane. Najlepszym dowodem na taki stan rzeczy, jest odkryte ostatnio stanowisko ckm Ringstand 58c z 1944/45 roku. Odkrycia oraz odsłonięcia, na terenie osady Płotka, Piła Podlasie (Plöttke) dokonała ekipa z Pilskiego Muzeum Wojskowego. Kolejnym ciekawym odkryciem, są fortyfikacje polowe w miejscowości Skórka. Badania terenowe potwierdzają fakt, iż fortyfikacje polowe garnizonu Piła (Pilska Pozycja Polowa OKH-Stellung 1944/45) mają zdecydowanie bardziej rozbudowany i niezbadany jeszcze układ, niż sądzono do tej pory. 
Czy pilskie fortyfikacje z lat 1939 – 1945 skrywają jeszcze jakieś tajemnice i ciekawostki?

Tak. Oto jedna z nich…

   Podczas niezłomnych poszukiwań oraz mnogiej ilości rozmów, w ostatnim czasie odkryta. To swoisty owoc wspólnej pracy eksploracyjnej.
Jest to wewnętrzna, trzecia linia umocnień polowych Piły, przebiegająca dawniej przez tereny dzisiejszego Osiedla Podlasie. Miejsce to w 1945 roku nosiło nazwę Bromberger Vorstadt.

   Wybudowany odcinek wchodził w struktury umocnień Pilskiej Pozycji Polowej OKH-Stellung 1944/45 (rozwinięcie skrótów na końcu tekstu). Jego zadaniem było wzmocnienie wschodnich rubieży obronnych Piły, z głównym naciskiem na blokowanie ataku na miasto wzdłuż szosy bydgoskiej (Bromberger Strasse) oraz ul. Wawelskiej (Plöttker Strasse).
    Przy budowie każdej fortyfikacji, czy to dużej czy lokalnej, zawsze pod uwagę bierze się kwestię ukształtowania terenu oraz jego walory. Przy budowie odcinka na Podlasiu skrupulatnie wykorzystano niedużą dolinę, częściowo skanalizowanego strumienia, tereny podmokłe (Byszken Bruch) oraz glinianki miejscowych cegielni Bergenhorst i Neu Kamerun. To w takim krajobrazie wybudowano przeszkodę przeciwpancerną w postaci rowu przeciwpancernego, który to wzmocniono ciągłym pasem przeszkody przeciwpiechotnej typu Spirala Bruno.
Wybudowano stanowiska broni przeciwpancernej oraz broni wsparcia piechoty. Odcinek umocnień na Osiedlu Podlasie przebiegał południkowo, lewym skrzydłem opierając się o folwark Grüntal, dzisiaj okolice Jednostki Ratowniczo Gaśniczej nr 2 PSP, centralnie o cegielnię Nowy Kamerun a prawym skrzydłem o okolice dworca celnego.
    Na dzień dzisiejszy nie pozostał żaden czytelny ślad po niemieckich fortyfikacjach na Osiedlu Podlasie. Skąd zatem posiadamy tak dokładny obraz umocnień miasta z 1944/45 roku w tym terenie? Odpowiedź uzyskamy przeglądając i analizując mnogą ilość rekordów dostępnych w rosyjskim archiwum pamyat-naroda.ru
    Dostępnych jest około 109 milionów zdigitalizowanych dokumentów wojennych. 
    Miłośników oraz wszystkich pasjonatów historii II Wojny Światowej zainteresuje z pewnością jeden fakt. To na wewnętrznym odcinku umocnień garnizonu Piła, na obecnym Osiedlu Podlasie, broniące Piły wojska niemieckie zatrzymały uderzające z marszu jednostki 2 Gwardyjskiej Armii Pancernej wchodzącej w skład I Frontu Białoruskiego. Biorąc pod uwagę te informacje możemy powiedzieć, że pilski garnizon, a w szczególności jego fortyfikacje, na krótko spełniły powierzoną im rolę „łamacza fal”. 
    Warto też wspomnieć, że w trakcie walk o Piłę, rejon Bromberger Vorstadt był celem salw artyleryjskich takich jednostek jak 316 Gwardyjski Pułk Moździerzy oraz artylerii dywizyjnej 185 Dywizji Strzeleckiej. Oprócz niszczenia siły żywej, głównym celem ostrzału, były stanowiska broni przeciwpancernej w bezpośredniej okolicy szosy Bydgoskiej oraz ulicy Wawelskiej. Okolice skrzyżowania lokalnego strumienia z szosą bydgoską, do 12.02.1945 były aktywnym sektorem ostrzału ognia artyleryjskiego 185 Dywizji Strzeleckiej.

Na stosownych szkicach, tenże sektor opisany jest liczbą 424. Zapraszam do lektury działu Wojskowa Piła na forum.dawna.pila.pl
 

A jak zostało to opisane na kartach historii?

 26 stycznia 1945 r.
Wróg, działając w oddzielnych grupach piechoty liczących od 60 do 80 żołnierzy, nadal stawia zacięty opór naszym jednostkom prowadzącym działania ofensywne. Prowadzi sporadyczny ogień moździerzowy i małymi grupami niszczycieli czołgów próbuje zakłócać natarcie. Około godziny 00:10, grupa piechoty przeciwnika, licząca do 100 żołnierzy i uzbrojona w pancerfausty, ostrzelała kolumnę czołgów w rejonie 1 km na wschód od Dobrzycy. Następnie przeszła do ataku, lecz została odparta silnym ogniem z broni maszynowej, rozbita i częściowo zniszczona. Jeńcy wzięci potwierdzili obecność znacznych sił oraz niszczycieli czołgów broniących miasta Piła. Miasto jest otoczone dwoma rowami przeciwpancernymi, gęstą siecią okopów, rowów łącznikowych, a także zaminowanymi mostami i drogami prowadzącymi do Piły. Brygada, wykonując rozkaz sztabu korpusu, wyruszyła trasą: Morgowec (prawdopodobnie błędnie zapisany Wągrowiec), Margonin, Szamocin, Dreiblock (nieistniejący urząd celny w połowie drogi między Płotkami a Zelgniewem) i do godziny 24:00 osiągnęła rubież rzeki Gwdy w rejonie na południowy zachód od Dobrzycy. Z powodu braku przeprawy przez Gwdę, oddziały brygady zajęły pozycje obronne na wschodnim brzegu rzeki. Jednocześnie batalion MБA, przy wsparciu ognia czołgów, przeprawił się na zachodni brzeg i śmiałym natarciem zdobył Dobrzycę, gdzie zajął pozycje obronne na zachodnich i północno-zachodnich krańcach wsi. W tym samym czasie, pluton saperów oraz członkowie załóg czołgowych prowadzili prace przy budowie przeprawy. W ciągu nocy z 26 na 27 stycznia 1945 r. brygada odparła trzy kontrataki piechoty przeciwnika uzbrojonej w pancerfausty działającej jako niszczyciele czołgów. Pofałdowany teren i gęste lasy utrudniały działania ofensywne czołgów, stwarzając korzystne warunki dla wrogich niszczycieli czołgów. Brak własnej piechoty, która mogłaby oczyszczać okopy, rowy i lasy z przeciwnika, zwiększał trudności i straty w sprzęcie pancernym. Piechota przydzielona do osłony czołgów (MБA), działająca jako desant i ochrona, była niewystarczająca do prowadzenia dalszych działań ofensywnych brygady.

Tłumaczenie: Chat GPT

    Znajdziemy tutaj opis walk oraz umocnień Piły. Oprócz, wzmiankowanej gęstej sieci transzei (Pilska Pozycja Polowa 1944/45 oraz Przedmoście Piła 1939) atakujące w awangardzie od wschodu, jednostki 2 GAPanc napotykają na swojej drodze dwa rowy przeciwpancerne. Pierwszy główny, wschodni rów ppanc ze skarpą ppanc oparty jest na północy i południu o kolana rzeki Gwda. Jego konstrukcja oraz przebieg znany jest doskonale. 
    Gdzie zatem jest drugi rów przeciwpancerny?
    Jak wiadomo, w okolicach najważniejszych szos, główny rów ppanc został zdwojony celem zwiększenia obrony i zapewne o to się rozchodzi. Pada pierwszy wniosek. 
Następne to, błąd rozpoznania w ferworze walki oraz błędna interpretacja pola walki. Temat oraz euforia szybko ostygły. Dokument poszedł w cień. Sytuacja ulega zmianie kiedy to w nasze ręce wpada kolejny zestaw informacji. Oczywiście kartograficznej informacji. 

    Prezentowane karty to wycinki dwóch dużych rosyjskich map taktycznych z naniesioną w trakcie działań wojennych informacją dodatkową. Na zamieszczonych wycinkach mamy opisany atak oraz zatrzymanie jednostek 12 Humańskiego Korpusu Pancernego (2GAPanc) na wysokości osiedla Podlasie. Niezwykle ważne jest prezentowanie tych dwóch kart wspólnie, gdyż to z ich treści dowiadujemy się, że w pierwszej fazie ataku drugi rów ppanc i umocnienia Bromberger Vorstadt zostały rozpoznane nieprawidłowo. Dopiero na kolejnej karcie, zapewne po korekcie, naniesiony mamy dokładny przebieg rowu ppanc oraz przeszkodę przeciwpiechotną, czyli naszą Spiralę Brunona. 
    Przy okazji badań rosyjskich archiwów możemy prześledzić jak wyglądał analogowy przepływ informacji przy wykorzystaniu wiedzy kartograficznej w trakcie działań wojennych przełomu stycznia i lutego 1945. Prześledzić dosłownie, gdyż mamy dostęp do szkiców oraz oleatów topograficznych tworzonych przez jednostki pierwszej linii do dokumentów szczebla armijnego włącznie.
    No dobrze, mamy maszynopis, kolorowe mapy a na kartach jakieś symbole. Widać Piłę. Co dalej?
    W celu zrozumienia tego co zawierają archiwa wojenne a w szczególności stare wojenne karty, trzeba nam skorzystać z wiedzy zawartej w pewnym wojennym podręczniku. Jest to pozycja pt. „Znaki taktyczne. Z podręcznika Służby Polowej. Dowództwo Armii Czerwonej 1942”. W dziale znaki konwencjonalne znajdziemy m.in. opis rowu przeciwpancernego oraz Spirali Bruno.

Roboczy szkic struktury wschodnich fortyfikacji Piły na głównym kierunku ataku 12 Humańskiego Korpusu Pancernego (2GAPanc/IFB).

     Niezwykle ciekawy i istotny szkic, opisujący przebieg Ofensywy Styczniowej. Szkic nr 203 przedstawia pas działania I Frontu Białoruskiego w dniach 14.01.1945 – 03.02.1945. Na uwagę zwracają dwa cele strategiczne w pasie taktycznym IFB, są to garnizony Piła i Poznań.

Autor: Michał Skibiński
Stowarzyszenie Kartograficzno Eksploracyjne „Dąbrowa”

Skróty użyte w tekście:

• OKH = Oberkommando des Heeres - niemieckie Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych od 1935 do 1945.
• IFB = 1 Front Białoruski.
• 2GAPanc = 2 Gwardyjska Armia Pancerna ZSRR.
• 12HGKPan = 12 Humański Gwardyjski Korpus Pancerny ZSRR.
• ppanc = przeciwpancerny.

Tematy na forum powiązane z tekstem:

• Mapa fortyfikacji Piły i okolic
• Walki o Piłę 1945
• Umocnienia miasta Piły
• Schrony bojowe "Twierdzy Piła"
• Działania wojenne na pilskiej ziemi
• Walki o Wał Pomorski