Friedrichstraße - Spacerowa

[pavvlo]

Friedrichstraße - Spacerowa

Ulica w centralnej części Piły, której zalążek powstał po roku 1626, gdy z południowego-zachodniego narożnika Nowego Rynku szła uliczka na zachód i skręcała w ob. ul. Kilińskiego. Po pożarze w 1781 r. ulica została wybrukowana, wydłużona i była zabudowywana. Na początku XX w. przebiegała od Nowego Rynku do skrzyżowania z ulicami: Berlińska (obecnie al. Wojska Polskiego), Grünstraße (ul. Dzieci Polskich), Rüster Allee (ul. Drygasa) i Albrechtstraße (Okrzei). Kawałek za Nowym Rynkiem ulica krzyżowała się z ul. Cmentarną (dziś północna część ul. Kilińskiego).

1

Friedrichstraße na planie Piły z 1928 r. i współcześnie na Google Maps. Strzałkami i linią czerwoną zaznaczono przedwojenny przebieg ulicy. Linią biało-czerwoną prawdopodobny przebieg ulicy w XVII-XVIII wieku. Linią niebieską współczesna zachodnia część ul. Spacerowej jako pozostałość po początkowym odcinku przedwojennej ul. Berlińskiej. Linia czerwona i niebieska razem przedstawiają obecny przebieg ul. Spacerowej.


Nazwy ulicy od dawnych po obecne:
Górna (XVII w.)
Neue Straße (XVIII/XIX w.),
Schönlanker Poststraße (niepewna wzmianka w 1780),
die Friedrichs Strasse (wzmianka w 1805),
Lange Straße (wzmianka w 1820),
Friedrichstraße,
Michała Roli-Żymierskiego (od 1946),
Bohaterów Stalingradu (do 2017),
Spacerowa.


Pochodzenie nazwy:
Górna - nazwa drogi, która prowadziła do przedmieścia Góra, dzisiejszego osiedla Górne.
Friedrich - Fryderyk II Wielki (1712-86), król Prus.
Michał Rola-Żymierski (1890-1989) - marszałek Polski, dowódca Armii Ludowej, minister obrony narodowej w l. 1944-49.


Obiekty:
Bank Niemiecki,
Dom Fizyki i Chemii,
Kino Capitol,
Królewskie Gimnazjum,
Ogród Fryderyka,
Sąd Krajowy i Ziemski,
Szkoła Cesarzowej Augusty Wiktorii.


Galeria:

Widoki przedwojenne
- Zdjęcia lotnicze i panoramy
- Widoki ogólne ulicy
- Kamienica przy Friedrichstraße 11
- Królewskie Gimnazjum przy Friedrichstraße 13/14
- Szkoła Cesarzowej Augusty Wiktorii przy Friedrichstraße 26
- Dom Fizyki i Chemii
- Sąd Krajowy i Ziemski przy Friedrichstraße 28
- Hotel i obiekty kulturalne przy Friedrichstraße 29
- Ogród Fryderyka przy Friedrichstraße 22a albo 23 i/lub 24
- Artefakty związane z Friedrichstraße

Widoki powojenne
- Zdjęcia lotnicze i panoramy
- Przemarsz Armii Czerwonej przez ul. Spacerową w 1945 r.
- Odcinek ulicy od pl. Zwycięstwa do pomnika-samolotu
- Odcinek ulicy od pomnika-samolotu do al. Wojska Polskiego
- Okolica pomiędzy al. Wojska Polskiego a ul. Spacerową

Widoki współczesne
- Pozostałości po dawnym sądzie


Numeracja adresowa przedwojenna:
Istniały przy ul. Fryderyka numery budynków od 3 do 39. Numery 3-18 znajdowały się po północnej stronie ulicy od Nowego Rynku do skrzyżowania z ul. Zieloną. Numery 19-39 były po południowej stronie ulicy od skrzyżowania z ul. Zieloną do Nowego Rynku.

Brak numerów 1 i 2 - prawdopodobnie te posesje zajęły oficyny kamienicy przy Marktplatz 23.
Brak numerów 14 i 26 (mieściły się tam niezamieszkane obiekty dwóch szkół) oraz numeru 27 w książce adresowej Piły z roku 1928. Numer 14 również nieobecny w książce adresowej Piły z 1938 r.
Numer 15 nieobecny w książce adresowej Piły z roku 1934.
Brak numeru 17 w książkach adresowych Piły z lat 1896-1905, potem numer obecny w książkach adresowych z roku 1914, 1928 i z lat trzydziestych.
Dodatkowe numery 19a i 24a pojawiły się w książkach adresowych Piły z roku 1928, 1930, 1931, 1934 oraz 1938.
Dodatkowy numer 22a pojawił się raz w książce adresowej Piły z 1914 r. jako numer Ogrodu Fryderyka (Friedrichsgarten).
Brak numeru 35 w książce adresowej Piły z 1938 r.


Historia ulicy:
Powstanie ulicy związane było z wytyczeniem Nowego Rynku przez Samuela Targowskiego po wielkim pożarze Piły w 1626 r. na polecenie właścicielki miasta królowej Konstancji, żony króla Zygmunta III Wazy. Z południowo-zachodniego narożnika Nowego Rynku w kierunku zachodnim biegła jako ul. Górna i zaraz skręcała na południe w inną ulicę (od XIX w. do drugiej dekady XX w. zwana Kirchhofstraße, czyli ul. Cmentarną, obecnie północna część ul. Kilińskiego) łącząc się z Milchstraße, czyli ul. Mleczną, dziś ul. Sikorskiego. Choć wytyczono działki pod zabudowę przyszłej ul. Fryderyka to dopiero po wielu latach powstało przy niej kilka zagród.

Około 1780 r. ten krótki odcinek drogi między Nowym Rynkiem a ul. Cmentarną być może zwano Schönlanker Poststraße, gdzie na rogu ulicy z rynkiem mieścił się dom miejskiego chirurga Huberta. Taka wzmianka pojawiła się w niemieckiej monografii historii Piły pióra Karla Boesego, gdzie wymienia też inną nazwę ulicy: Neue Straße, zanim otrzymała potem nazwę od imienia króla Fryderyka.

Po pożarze miasta w 1781 r. przeznaczono 400 talarów pomocy budowlanej od króla Prus Fryderyka II Wielkiego na wybrukowanie ulicy, choć prawdopodobnie dopiero od 1788 była brukowana. Dzięki temu ulica wydłużyła się i została zabudowana.

Do 1783 r. ul. Mleczna była jedyną drogą, którą można było dostać się z centrum do Stadtberg (obecne osiedle Górne), a dalej do Trzcianki i tędy też kursowała poczta na trasie Berlin-Królewiec. Sytuacja się zmieniła, gdy we wspomnianym roku usypano groblę (obecną ul. Drygasa) i ul. Fryderyka zyskała na znaczeniu. Na początku XIX w. ul. Mleczna była w kiepskim stanie i poprowadzono nową drogę pocztową przez groblę i Friedrichstraße.

W 1787 r. do miasta przybywa pułk huzarów pod dowództwem generała porucznika Adolfa Detlefa von Usedoma. Miasto zamierzało zbudować odwach przy ul. Fryderyka, jednak mimo sprzeciwu magistratu i mieszkańców wzniesiono odwach na środku Nowego Rynku zgodnie z życzeniem generała porucznika. Dowódca zmarł w 1792 r. i został pochowany na cmentarzu ewangelickim przy ul. Cmentarnej, zaś pułk huzarów wyruszył w 1795 r. do Kutna i nie powrócił do Piły.

Pierwsze graficzne przedstawienie ul. Fryderyka spotykamy na najstarszym planie Piły z 1805 r. opracowany przez Johanna Friedricha Schmiedickego. Wówczas zabudowania (mieszkania w kolorze beżowym, budynki gospodarcze w kolorze szarym) kończyły się na mostku, prawdopodobnie w okolicy obecnego bloku pod adresem Spacerowa 18. Za mostkiem była grobla (obecnie ul. Drygasa) prowadząca do Stadtberg, dzisiejszego osiedla Górne.

Również Schmiedicke nakreślił później barwne plany ulicy: jeden w 1815 i dwa w 1820 r. przechowywane obecnie w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy (zespół Regencja Bydgoska, sygn. 18822, k. 5). Na pierwszym planie ujęto część ulicy z oznaczonymi i opisanymi posiadłościami wdowy Hamann oraz szewców Zahna i Bötchera. Kolejne plany z 1820 r. powstały w związku z powtórnym wybrukowaniem ulicy i na jednym z nich oznaczono wszystkie posesje znajdujące się przy ul. Fryderyka wraz z 27 nazwiskami ich właścicieli np. dr Grünert (pierwszy prezes Królewskiego Sądu Ziemiańskiego w Pile), mistrz ciesielski Michael Holz (podarował w testamencie 3600 talarów na budowę wieży kościoła ewangelickiego), rodzina Szumanów (wywodził się z niej znany prawnik i działacz polityczny Pantaleon Wawrzyniec), a także sam twórca planów Schmiedicke, który mieszkał w okolicach obecnego skrzyżowania ulic Spacerowej i Okrzei. Ciekawostką jest też, że na planie z 1820 r. ul. Fryderyka oznaczono jako Lange Strasse, czyli ul. Długa.

Podczas budowy pierwszej państwowej szosy z Berlina do Królewca w latach 1825-1828 poprowadzono ją na odcinku od Kostrzynia przez Gorzów i Piłę do Bydgoszczy. Wtedy wytyczono ul. Berlińską i połączono nową drogę z ul. Fryderyka. Dziś pozostałością po tym połączeniu jest część ul. Spacerowej pomiędzy al. Wojska Polskiego a ul. Drygasa.

W 1825 r. wzniesiono dwukondygnacyjny gmach Królewskiego Sądu Ziemiańskiego. Również Schmiedicke - wówczas w latach 1816-1827 jako królewski okręgowy mistrz budownictwa nadzorujący okręg chodzieski, czarnkowski i wyrzyski -, wykonał dwa rysunki z rozkładem pomieszczeń budynku sądu i dokładnym kosztorysem przechowywane w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy (zespół Regencja Bydgoska, sygn. 13295, k. 17-18 i 165-176).

Gdy wybuchł wielki pożar miasta w 1834 r. część zabudowy ul. Fryderyka spłonęła, ale budynek sądu i 14 domów ocalało.

Połowa XIX wieku to czas, gdy przy Friedrichstraße powstają ważne obiekty oświatowe, wojskowe i rozwija się administracja sądowa. W gmachu wspomnianego sądu mieścił się teraz Sąd Krajowy i Ziemski rozbudowany w roku 1856 o dodatkowe piętro, następnie w 1879 rozszerzony od strony dziedzińca o dwa skrzydła oraz rozbudowano więzienie przy sądzie. Inne źródła podają, że w latach 1880-1882 sąd uzyskał ostateczny kształt. Sądzono tutaj w 1898 r. polskich księży z kościoła św. Janów za nauczanie religii w języku polskim i ukarano wysoką grzywną. Później więziono w 1919 r. uczestników powstania wielkopolskiego. Jedyną pozostałością po więzieniu jest fragment muru widoczny u zbiegu ulic Sikorskiego i Jana Bosko.

W 1853 r. do Piły przybył sztab i dwa szwadrony 1. Pomorskiego Pułku Ułanów nr 4. Jednym z budynków wówczas zbudowanych dla wojska był lazaret w miejscu, gdzie później ulokuje się Szkoła Cesarzowej Augusty Wiktorii. W roku 1867 i 1870 oddziały pułku ułanów opuściły miasto.

Pod adresem Friedrichstraße 13 swoją siedzibę miało Królewskie Gimnazjum (założone w roku 1858, do 1869 działało jako progimnazjum) w dwóch budynkach wybudowanych w latach 1868-1870. Następnie w latach 1899-1901 szkołę rozbudowano na zakupionym w 1894 sąsiednim gruncie (Friedrichstraße 14). W 1908 zostały jeszcze dobudowane izby klasowe i przykryta szkłem hala, a dla poszerzonej auli ufundowało miasto kolorowe szklane okna z herbem miasta. Do gimnazjum przynależała sala gimnastyczna położona po północnej stronie szkolnych budynków i choć wzmiankowana jako jedno z miejsc tymczasowego schronienia dla ofiar wielkiej powodzi w 1888 r. to nie ma pewności czy chodzi o ten sam obiekt. W latach 30. minionego wieku szkoła przeniosła się pod nowy adres przy obecnej ul. Wincentego Pola, a budynki przejęła administracja sądowa.

Natomiast pod Friedrichstraße 26 w roku 1874 ulokowała się średnia szkoła żeńska założona w 1858 r. i dotychczas funkcjonująca w wynajmowanych pomieszczeniach. Od 1890 r. działała pod nazwą Szkoły Cesarzowej Augusty Wiktorii, a po 1918 r. jako Szkoła Helene Lange. Obecnie w murach gmachu dawnej szkoły żeńskiej kształcą się uczniowie Zespołu Szkół Ekonomicznych w Pile.

Wyżej wymienione szkoły korzystały z tzw. Domu Fizyki i Chemii zbudowanego w 1924 r. po zachodniej stronie sądu. Zaś po jego wschodniej stronie mieścił się hotel Briegera z restauracją oraz salą koncertową i teatralną. Hotel później znany był pod nazwą Artushof, zaś od końca lat 20. ubiegłego wieku działało tu kino Capitol.

U zbiegu ul. Fryderyka z ul. Cmentarną stała okazała narożna kamienica w której znajdował się sklep Thümmela i Albrechta, gdzie sprzedawano rowery, samochody, maszyny do pisania i do szycia oraz dokonywano ich napraw. W latach 30. XX w. kamienica stała się siedzibą Banku Niemieckiego.

W upalne dni mieszkańcy Piły szukali schronienia przed słońcem i odpoczywali w Friedrichsgarten, czyli w Ogrodzie Fryderyka. Była to największa restauracja z ogrodem w centrum miasta, której towarzyszył murowany pawilon koncertowy, muszla koncertowa i kort tenisowy. Początkowo, od co najmniej 1899 r., istniał jako dom koncertowy Höcherlbräu. W okresie międzywojennym pojawił się pawilon taneczny, a restauracja składała się z dwóch sal: koncertowej i teatralnej/kabaretowej oraz dodatkowo z sali spotkań dla instytucji/organizacji społecznych.

Latem w Friedrichsgarten odbywały się koncerty miejscowych artystów, miejskiej orkiestry symfonicznej pod kierownictwem dyrygenta orkiestry Clausena i inne imprezy. W cieniu pod wysokimi drzewami serwowano ciasto, kawę, napoje i inne propozycje kulinarne restauracji. Ogród przyciągał też mieszkańców i gości "błękitnymi diamentami", czyli rabatami z kwiatami dzwonka i hibiskusa. Wchodziło się do Ogrodu Fryderyka od strony obecnej ul. Spacerowej i zielony teren rozciągał się do ul. Sikorskiego pomiędzy zabudową przy ul. Okrzei a Zespołem Szkół Ekonomicznych. Muszla koncertowa prawdopodobnie znajdowała się od strony ul. Sikorskiego i podobnie jak inne zabudowania Ogrodu Fryderyka - nie przetrwała do dziś.

W czasie pierwszej wojny światowej (1914-1918) w hotelu Artushof i kompleksie rozrywkowym Friedrichsgarten tymczasowo znajdowały się szpitale wojskowe. W ostatnim miejscu także podczas drugiej wojny światowej ulokowano lazaret.

Od 1927 r. i w kolejnych latach przez ul. Fryderyka przebiegały linie miejskiej komunikacji autobusowej. Początkowo dwie linie nr 2 i 3, w latach trzydziestych tylko jedna linia nr 2 z przystankiem przy Amtsgericht.

Przy Friedrichstraße mieszkało wielu znanych mieszkańców Piły. Pod numerem 32 mieszkał Georg Westphal, wydawca kart pocztowych z widokami Piły, zaś pod numerem 36 mieszkał dr Joseph Stukowski, autor wspomnień pt. "Do końca w Pile". Stukowski we wspomnieniach opisał walki o miasto i pierwsze miesiące po zajęciu miasta przez Sowietów i Polaków w 1945 r. Podczas tych walk spłonęła prawie cała zabudowa ulicy. Ruiny rozebrano, a na ich miejscu wzniesiono m.in. blok pod nr 2-4-6 w 1955 r. oraz bloki Pilskiej Spółdzielni Mieszkaniowej (blok nr 8 oddano do użytku w 1963 r. z ogrzewaniem piecowym wymienionym w 1977 r., nr 14 i 18 w 1967, nr 12, 20 i 29 w 1968, nr 27 w 1969 r.). Jedynym obiektem, który dotrwał do dziś, poza wspomnianym wyżej fragmentem muru więzienia, jest kamienica pod adresem Spacerowa 23, która znajdowała się naprzeciwko sądu. Natomiast z początkowego odcinka dawnej ul. Berlińskiej, który w czasach PRL stał się zachodnią częścią obecnej ul. Spacerowej, zachowały się do dziś dwie kamienice pod adresem Spacerowa 31 i 33.

Po wojnie ulica kilka razy zmieniała swoją nazwę i przebieg. W 1946 r. dla Friedrichstraße wprowadzono polską nazwę ul. Michała Roli-Żymierskiego. Odcinek obecnej ul. Spacerowej od ul. Dzieci Polskich do al. Wojska Polskiego był częścią przedwojennej ul. Berlińskiej, którą w 1946 r. nazwano ul. Edwarda Osóbki-Morawskiego, a później znana jako ul. Bohaterów Stalingradu, ul. XXX-lecia Ludowego Wojska Polskiego i al. Ludowego Wojska Polskiego. W roku 1978 przez teren obok parku poprowadzono dwupasmową drogę dzisiejszej al. Wojska Polskiego jako tzw. Trasę Gorzowską oddzielając wspomniany odcinek ulicy od dawnej ul. Berlińskiej. Nie jest znana nam dokładna data przyłączenia tego odcinka do dawnej Friedrichstraße i zmiany nazwy całej ul. Michała Roli-Żymierskiego na ul. Bohaterów Stalingradu. Utrzymała się ona do 2017 r., gdy w ramach dekomunizacji wybrano pośród trzech propozycji nazwę ul. Spacerowa (pozostałe propozycje to ul. Teofila Drozdowskiego i ul. Wielkopolska).


Źródła danych:
* Karl Boese "Geschichte der Stadt Schneidemühl", Würzburg 1965, s. 31, 67, 69, 118, 135, 138, 147, 150, 151, 152, 157, 184-187, 201, 202, 216.
* Maciej Usurski, Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 79-80.
* Maciej Usurski, Rafał Ruta "Najstarszy plan Piły radcy budowlanego Johanna Friedricha Schmiedickego z 1805 roku", kwartalnik "Kronika Wielkopolski" nr 4 z 2013, s. 21-34.
* Maciej Usurski "Jak Samuel Targowski dla królowej Konstancji miasto Piłę wymierzał", kwartalnik "Kronika Wielkopolski" nr 1 z 2016, s. 12.
* Marek Fijałkowski "Ulica Bohaterów Stalingradu", artykuł z cyklu "Historia pilskich ulic" opublikowany w czasopiśmie "Tygodnik Nowy", nr 1 z 2008 r.
* Richard Havemann "Die Kreisstadt Schneidemühl. Ein Führer durch Schneidemühl und Umgebung", Schneidemühl 1914.
* "Schneidemühl. Die Hauptstadt der Provinz Grenzmark Posen-Westpreussen" pod red. Maxa Reichardta, Berlin 1930.
* Zuzanna Przeworska "50 lat Pilskiej Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko-Własnościowej w Pile 1957-2007", Piła 2007, s. 36-38.
* "Zarys dziejów Piły w latach 1945-2000" pod red. Marka Fijałkowskiego, Piła 2013, s. 100.
* Boras Zygmunt, Dworecki Zbigniew "Piła. Zarys dziejów (do roku 1945)", Piła 1993.
* "Piła Mówi" nr 1 z 7 lipca 1946 r., s. 9-10.
* Krzysztof Świniarski "Zestawienie dawnych i obecnych nazw ulic na terenie Piły" na forum.dawna.pila.pl/czytelnia
* Plany miasta Piły z lat 1805-1992.
* Książki adresowe Piły z lat 1896-1938.

[Krzysztof Ju]

Galeria > Widoki przedwojenne:


Zdjęcia lotnicze i panoramy

1

Najstarsze zdjęcie lotnicze Piły datowane na wiosnę/lato 1914 r. i wykonane przez Paula Rassmanna z samolotu Albatros DD.

Na fotografii z wysokości ok. 700 metrów uchwycono widok na śródmieście Piły i zachodnią część Bydgoskiego Przedmieścia w orientacji od północy w okolicy dzisiejszych ulic Różyckiego, Żeleńskiego i Kolbe (lewy dolny róg zdjęcia) w stronę południową aż do dworca kolejowego i obecnej al. Poznańskiej (prawy górny róg). Pośrodku centrum miasta z Nowym Rynkiem. Po prawej stronie, przed skrzydłem samolotu, widoczna zabudowa dzisiejszych ulic Staromiejskiej, Kilińskiego i Spacerowej (odcinek od ówczesnego Nowego Rynku do sądu). Przy górnej krawędzi dostrzegamy nieistniejącą już kładkę dla pieszych nad Gwdą i obok szereg domów przy ul. Tczewskiej. Zaś przy lewej krawędzi zdjęcia widać skrzyżowanie obecnych ulic Bydgoskiej i Roosevelta oraz poniżej ul. Dąbrowskiego nad wyspą.

czytaj dalej »

Fot. pocztówka bez obiegu pocztowego pochodzi z aukcji ebay.de. Inne egzemplarze tej pocztówki pojawiły się na aukcji allegro.pl oraz zaprezentowano w trzech publikacjach i na stronie internetowej: (1) Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 44; (2) Maciej Usurski, Rafał Ruta, ks. Robert Kulczyński SDB "Piła na zdjęciach lotniczych 1914-1945", Piła 2015, s. 99; (3) Albert Strey "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl im Bild. Unvergessene Heimat" Hamburg 1963, s. 11; (4) na stronie prezentującej zbiory Macieja Pyrka pod adresem www.pocztowki-schneidemuhl.pila.pl > Pocztówki > Inne pocztówki > Panorama.

Śródmieście Piły na fotografii lotniczej wykonanej między 1915 a 1919 r. prawdopodobnie przez lotnika z niemieckiej jednostki Flieger-Ersatz-Abteilung Nr. 2 (FEA 2) w ramach lotu ćwiczebnego lub egzaminacyjnego, ewentualnie jako pamiątka z służby. Zdjęcie mógł też wykonać obserwator lub pasażer z drugiej kabiny samolotu, a niewykluczone, że także z gondoli sterowca lub balonu obserwacyjnego. W rogu zdjęcia widoczne wskaźniki inklinometru informujące o kącie nachylenia aparatu fotograficznego względem ziemi.

Zdjęcie z wysokości ok. 1000 metrów ukazuje większość śródmieścia Piły od zabudowy obecnej ul. Piekarskiej i Wodnej na północy do ul. Staromiejskiej i 1 Maja na południu. Na osi zachód-wschód: od okolic skrzyżowania dzisiejszej ul. Spacerowej z ulicami Dzieci Polskich, Drygasa i Okrzei na zachodzie do rzeki Gwdy i obecnej al. Piastów na wschodzie. Pośrodku zdjęcia widzimy ówczesną ul. Poznańską (teraz ul. Śródmiejska) i powyżej Nowy Rynek z kościołem ewangelickim. Od południowo-zachodniego rogu wspomnianego rynku w stronę zachodu przebiegała ul. Fryderyka widoczna na fotografii prawie w całości, a poza kadrem znalazła się część ulicy ze skrzyżowaniem z ul. Berlińską i innymi przecinającymi ją drogami.

czytaj dalej »

Fot. pochodzi z aukcji ebay.de i inny egzemplarz zdjęcia z troszkę szerszym kadrem oraz opisem kto, kiedy i w jaki sposób wykonał fotografię znajduje się w książce Maciej Usurski, Rafał Ruta, ks. Robert Kulczyński SDB "Piła na zdjęciach lotniczych 1914-1945", Piła 2015, s. 10 i 41 oraz powiększenia zdjęcia ze zbliżeniem na ul. Fryderyka na s. 42 i 43.

Kolejne zdjęcie lotnicze śródmieścia Piły wykonane od strony północnej ku południowej przypuszczalnie przez lotnika z FEA 2 lub inną osobę fotografującą ze statku powietrznego w latach 1915-1919. W rogu zdjęcia widoczne są tarcze inklinometru wskazujące kąt nachylenia aparatu fotograficznego względem ziemi.

Na środku zdjęcia widzimy miejski kościół ewangelicki na Nowym Rynku. W prawym górnym narożniku Nowego Rynku zaczynała się ul. Fryderyka i dalej, patrząc w prawo, ulica krzyżuje się z ul. Cmentarną (dziś część ul. Kilińskiego) i biegnie do hotelu Briegera oraz Sądu Krajowego i Ziemskiego (na kadr załapała się tylko wschodnia część gmachu sądu). W prawym górnym rogu fotografii widoczny jest kościół św. Rodziny. Patrząc od niego w lewo zobaczymy m.in. zabudowę dawnej ul. Poznańskiej (obecnie ul. Śródmiejska) oraz pl. Wilhelma od którego w dół zdjęcia przebiegała ul. Wielka Kościelna (wspomniany plac i ulica są dziś częścią al. Piastów) kończąca się przy kościele katolickim św. Janów. W lewej dolnej części fotografii widzimy pl. Hindenburga (wcześniej Stary Rynek, dziś skwer na rogu ulic Piekarskiej i Wodnej). Patrząc w prawo natkniemy się na ukośną ul. Mostową (obecnie nieistnieje) i pionową ul. Leszczynową (dziś ul. Budowlanych), które łączyły Nowy Rynek z północną częścią miasta.

czytaj dalej »

Fot. pochodzą z Albert Strey "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl im Bild. Unvergessene Heimat" Hamburg 1963, s. 14 (fot. po lewej) i z "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 35 (fot. po prawej).

Zdjęcie lotnicze prawdopodobnie z 1915 r. prezentuje miasto od dzisiejszej ul. Kilińskiego w stronę wschodnią. Na pierwszym planie widoczny nowo wybudowany kościół św. Rodziny i jeszcze niezabudowana obecna ul. Kilińskiego. Po lewej stronie od kościoła przebiega ówczesna ul. Mleczna (dziś ul. Sikorskiego), a przy lewej krawędzi zdjęcia widoczny jest początek ul. Fryderyka od Nowego Rynku do skrzyżowania z obecną ul. Kilińskiego. Po prawej stronie kościoła przebiega ul. Bismarcka (ob. ul. Staromiejska) i dalej Arsenałowa (dziś ul. 1 Maja i część pl. Konstytucji 3 Maja). Pośrodku zdjęcia, patrząc od lewej, zauważymy fragment wyspy, zabudowę Bydgoskiego Przedmieścia, dwa mosty nad Gwdą i niemal pusty obszar obecnego pl. Staszica. W górnej części fotografii widoczne trzy drogi z miasta na wschód: ul. Krajeńska (po lewej stronie zdjęcia, dziś al. Powstańców Wielkopolskich), ul. Bydgoska (pośrodku) i ul. Browarna (po prawej nad rzeką, dziś ulice Browarna i Młodych).

czytaj dalej »

Fot. pochodzi z aukcji ebay.de i nie było jeszcze nigdzie publikowane.

Centrum miasta sfotografowane z lotu ptaka od strony północno-wschodniej. Pośrodku widoczny jest Nowy Rynek, skąd ukośnie ku górze przebiega cała ul. Fryderyka aż do skrzyżowania z al. Wiązową i ulicami Zieloną (w prawym górnym rogu zdjęcia), Berlińską i Albrechta (dziś ul. Okrzei widoczna tuż przy górnej krawędzi fotografii). W lewej górnej części dostrzegamy obecną ul. Staromiejską i za nią kościół św. Rodziny. Środek lewej strony zdjęcia przecina dawna ul. Poznańska i pod nią dobrze widoczny jest pl. Wilhelma z synagogą otoczoną drzewami. Przy dolnej krawędzi na środku wyraźnie zaznacza się kościół św. Janów przy ul. Wielkiej Kościelnej, a strzałką oznaczono Stary Rynek. Fot. P. Rassmann

czytaj dalej »

na pocztówce bez obiegu pocztowego, ale zapisanej korespondencją i pochodzi z aukcji ebay.de. Reprodukcje zdjęcia z innego egzemplarza pocztówki datowanej na ok. 1917 r. zamieszczono w dwóch książkach: (1) Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 45 oraz (2) Maciej Usurski, Rafał Ruta, ks. Robert Kulczyński SDB "Piła na zdjęciach lotniczych 1914-1945", Piła 2015, s. 40.

Fragment śródmieścia Piły na zdjęciu lotniczym prawdopodobnie z 1918 r., które "przecina" na pół przebieg ul. Fryderyka od Nowego Rynku (na górze) do Królewskiego Gimnazjum (na dole). W prawym dolnym rogu zauważymy budynek dzisiejszego Zespołu Szkół Gastronomicznych przy ul. Sikorskiego i nad nim kościół św. Rodziny. Między kościołem a górną krawędzią zdjęcia przebiegają w poziomie obecne ulice Kilińskiego i Śródmiejska. Natomiast w lewym górnym rogu, poza Nowym Rynkiem, widoczne są ówczesne ulice Leszczynowa i Młyńska oraz pomiędzy nimi po przekątnej nieistniejąca już ul. Mostowa prowadzi na Stary Rynek. Fot. Rassmann

czytaj dalej »

i pochodzi z aukcji ebay.de oraz znany jest inny egzemplarz tej pocztówki na stronie prezentującej zbiory Macieja Pyrka pod adresem www.pocztowki-schneidemuhl.pila.pl > Pocztówki > Inne pocztówki > Panorama.

Na fotografii wykonanej ok. 1925 r. uchwycono część śródmieścia Piły między dzisiejszym pl. Zwycięstwa a pl. Staszica.

W prawym dolnym rogu zdjęcia widoczny jest początek ul. Fryderyka i obok Nowy Rynek z miejskim kościołem ewangelickim otulonym drzewami. Pozostając po prawej stronie dostrzeżemy ówczesną ul. Poznańską (obecnie ul. Śródmiejska) i nad nią pl. Wilhelma z synagogą przy której stoi gmach poczty właśnie rozbudowany o północno-wschodnie skrzydło (powstało w latach 1925-1928). Ponad pocztą z pl. Gwiaździstego (dziś pl. Konstytucji 3 Maja) ku górze przebiega ul. Stara Dworcowa (teraz ul. 14 Lutego), zaś w prawo ul. Nowa Dworcowa. Pusta przestrzeń w lewej górnej części zdjęcia to przyszły pl. Staszica, wówczas jeszcze bez gmachu władz rejencji (zbudowany w latach 1925-1928) oraz pozostałych urzędowych i kulturalnych budynków. Poniżej placu widoczna jest zabudowa obecnej ul. 11 Listopada i ul. Pocztowa, która łączyła się z pl. Wilhelma oraz ul. Wielką Kościelną przebiegającą pośrodku lewej strony aż do kościoła katolickiego św. Janów (druga wieża kościoła już poza kadrem). Prostopadle do ul. Wielkiej Kościelnej (dziś część al. Piastów) w stronę Nowego Rynku szła ul. Mała Kościelna, zaś w lewym dolnym rogu widzimy początek ul. Młyńskiej. Fot. pocztówki wysłane w 1940 i 1939 r.

czytaj dalej »

oferowane były na aukcji ebay.de i allegro.pl. Pierwsza z nich znalazła się w zbiorach Macieja Pyrka pod adresem www.pocztowki-schneidemuhl.pila.pl > Pocztówki > Inne pocztówki > Panorama. Inny egzemplarz pocztówki zaprezentowano w książkach Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 45 oraz Maciej Usurski, Rafał Ruta, ks. Robert Kulczyński SDB "Piła na zdjęciach lotniczych 1914-1945", Piła 2015, s. 45. To samo zdjęcie, ucięte po bokach, ale trochę szersze na dole, przedstawiono w książce Marka Fijałkowskiego "Piła na fotografiach Romana Zaranka", Piła 2010, s. 61. Reprodukcję fragmentu ukazującego centralną część miasta o nieostrym obrazie umieszczono w książce Albert Strey "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl im Bild. Unvergessene Heimat" Hamburg 1963, s. 16.

Zdjęcie lotnicze centrum Piły zimową porą. Pośrodku Nowy Rynek z miejskim kościołem ewangelickim. W dolnej części zdjęcia widoczne są kamienice z oficynami stanowiące początek ul. Fryderyka. W prawym górnym rogu widzimy kościół katolicki św. Janów przy ul. Wielkiej Kościelnej. Natomiast w lewej górnej części rozciąga się widok na Stary Rynek i fragment wyspy.

czytaj dalej »

Fot. pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 29.

Na pierwszym planie fragment śródmieścia Piły i w oddali kawałek Koszyc i Jadwiżyna na zdjęciu lotniczym z lat 30. XX w.

W dolnej części fotografii widzimy obecną ul. Staromiejską, wówczas ul. Bismarcka, od okolic zbiegu z ul. Śródmiejską (przy prawej krawędzi zdjęcia) do skrzyżowania z ul. Okrzei przy którym stał kościół ewangelicki św. Jana (w lewym dolnym rogu). Nieco poniżej środka fotografii widzimy kościół katolicki św. Rodziny przy dzisiejszej ul. Kilińskiego i przecinającą ją ul. Sikorskiego. Trochę w prawo od środka dostrzeżemy wieżę miejskiego kościoła ewangelickiego na Nowym Rynku. Na lewo od wspomnianej wieży widoczne są kamienice zachodniej strony Nowego Rynku i dalej zabudowa ul. Fryderyka aż do niemal końca tej ulicy (kadr przy lewej krawędzi kończy się na zadrzewionym Ogrodzie Fryderyka). W górnej części zdjęcia do linii Gwdy rozciąga się widok od obecnych ulic Budowlanych, Kujawskiej, Kolbe i al. Niepodległości na północną część śródmieścia aż do Koszyc, które zaczynały się za lśniącymi od słońca domami przy ul. Koszyckiej (w lewym górnym rogu). Natomiast w prawej górnej części roztacza się widok na zabudowę Starego Rynku, wyspę i za rzeką domy przy ul. Dąbrowskiego na Jadwiżynie. Fot. pocztówka wysłana w 1939 r.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji ebay.de.

Inna wersja powyższej pocztówki, ale z większym kadrem (obejmującym Park Miejski i zabudowę między ul. Okrzei a ul. Ceglaną) i z uciętym kadrem na górze. Fot. pocztówka bez obiegu z lat 30. XX w.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji ebay.de i pojawiła się w trzech publikacjach oraz na stronie internetowej: (1) Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 46; (2) Maciej Usurski, Rafał Ruta, ks. Robert Kulczyński SDB "Piła na zdjęciach lotniczych 1914-1945", Piła 2015, s. 60; (3) Albert Strey "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl im Bild. Unvergessene Heimat" Hamburg 1963, s. 15, ale obraz jest nieostry; (4) i na stronie prezentującej zbiory Macieja Pyrka pod adresem www.pocztowki-schneidemuhl.pila.pl > Pocztówki > Inne pocztówki > Panorama.

Okolice kościoła św. Rodziny na ukośnym zdjęciu lotniczym z okresu międzywojennego. W dolnej części zdjęcia widoczna zabudowa ul. Bismarcka, obecnej ul. Staromiejskiej i po prawej ul. Moltkego (dzisiejsza ul. Kilińskiego) obsadzona drzewami do skrzyżowania z ul. Mleczną (dziś ul. Sikorskiego). Przy górnej krawędzi zdjęcia widzimy obecną ul. Kujawską i kawałek Parku Miejskiego w lewym górnym rogu. Pomiędzy ul. Kujawską a kościołem św. Rodziny rozciągała się zabudowa ul. Fryderyka i ul. Mlecznej, z której zaznacza się budynek więzienia (widoczny jest nad wieżami kościoła) na tyłach Sądu Krajowego i Ziemskiego. Wyróżnia się też położony obok więzienia gmach obecnego Zespołu Szkół Ekonomicznych przy ul. Sikorskiego, wówczas znany jako Helene Lange Schule. Po lewej stronie szkoły w zadrzewionym obszarze znajdował się Ogród Fryderyka.

czytaj dalej »

Fot. pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 31.

Fragment zdjęcia lotniczego północnej części Piły z początku lat trzydziestych XX w. na którym uchwycono całą obecną ul. Spacerową. W prawym dolnym rogu widoczny jest Nowy Rynek, skąd ukośnie w lewo przebiegała ul. Fryderyka aż do skrzyżowania pięciu ulic. Dalej ku górze szła ul. Berlińska jako obecny zachodni odcinek ul. Spacerowej, który dziś kończy się przed skrzyżowaniem al. Wojska Polskiego z ul. Chopina (na zdjęciu w lewym górnym rogu).

czytaj dalej »

Fragment pochodzi ze zdjęcia lotniczego o sygnaturze K43_21061_112 z zasobów Herder-Institut für historische Ostmitteleuropaforschung – Institut der Leibniz-Gemeinschaft zaprezentowanego w całości na forum Dawnej Piły w wątku Mapy i plany.

Widok z lotu ptaka na okolice dzisiejszego skrzyżowania ulic Spacerowej, Dzieci Polskich, Drygasa i Okrzei patrząc od południowego-zachodu w stronę północnej części śródmieścia Piły. W lewej dolnej części zdjęcia widoczne jest rozwidlenie dróg, gdzie swój początek miały ówczesne ulice: Zielona (dziś ul. Dzieci Polskich), Berlińska (obecnie zachodni odcinek ul. Spacerowej), aleja Wiązowa (dziś ul. Drygasa) i Albrechta (ul. Okrzei). Od tego skrzyżowania przebiegała ul. Fryderyka ukośnie w prawo przez środek zdjęcia aż do prawej krawędzi przy której widać zachodnią i południową ścianę gmachu dawnego sądu. Po prawej stronie dolnej części zdjęcia widzimy zabudowę obecnej ul. Okrzei i nad nią zadrzewiony Ogród Fryderyka oraz zachodnią elewację szkoły Helene Lange Schule (dziś Zespół Szkół Ekonomicznych). W prawej górnej części obszar między ul. Fryderyka a obecną ul. Kujawską i nieczytelna zabudowa okolic Starego Rynku. W lewym górnym rogu widoczne zakole rzeki Gwdy, które przecina dziś al. 500-lecia Piły.

czytaj dalej »

Fot. pochodzi z książki Albert Strey "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl im Bild. Unvergessene Heimat" Hamburg 1963, s. 11.

Panorama miasta z Berlińskiego Przedmieścia na śródmieście Piły. Na pierwszym planie ul. Berlińska i widzimy, patrząc od dołu ku środkowi, skrzyżowanie obecnej al. Wojska Polskiego z ul. Chopina i dzisiejszy zachodni odcinek ul. Spacerowej do ul. Dzieci Polskich. Pod plamą na niebie widoczny jest wielki gmach Królewskiego Gimnazjum przy ul. Fryderyka i po lewej stronie tereny Parku Miejskiego w pierwszych latach swego istnienia. Fot. pocztówka z początku XX w.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji allegro.pl. Inne egzemplarze pocztówki zaprezentowano w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 165 oraz na stronie prezentującej zbiory Macieja Pyrka pod adresem www.pocztowki-schneidemuhl.pila.pl > Pocztówki > Inne pocztówki > Wieloobrazkowe.

Panorama z obecnej ul. Ceglanej na śródmieście Piły. Po prawej stronie widzimy skrzyżowanie ul. Okrzei i Staromiejskiej, zaś przy lewej krawędzi zdjęcia, tuż pod linią horyzontu, widać otoczony murem masywny budynek więzienia, który stał między Sądem Krajowym i Ziemskim przy ówczesnej ul. Fryderyka a obecnej ul. Sikorskiego. Pomiędzy więzieniem a wieżą kościoła ewangelickiego na Nowym Rynku częściowo widoczna jest zabudowa ul. Fryderyka. Fot. pocztówka wysłana w 1906 r.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji ebay.de

[Krzysztof Ju]

Galeria > Widoki przedwojenne:


Widoki ogólne ulicy

Jedna z najstarszych fotografii Piły na której uwieczniono tzw. studnię nieszczęścia w 1893 r. przy skrzyżowaniu ulic Wielkiej Kościelnej i Małej Kościelnej, dziś róg al. Piastów z południowo-wschodnim narożnikiem pl. Zwycięstwa. W lewej górnej części zdjęcia widoczna jest w oddali południowa część Nowego Rynku i za nią ul. Fryderyka. Fot. prawdopodobnie J. Unger

czytaj dalej »

(vide podpis w rogu pierwszego zdjęcia), opublikowane w czasopiśmie "Tygodnik Illustrowany", nr 183 z 1 lipca 1893 r. i w formie reprodukcji zaprezentowane w książce "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 42 oraz Albert Strey "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl im Bild. Unvergessene Heimat" Hamburg 1963, s. 122. W formie szkicu z wyretuszowanymi postaciami pojawiło się na aukcji ebay.de

Na pierwszym planie początek ul. Małej Kościelnej. W tle róg ul. Poznańskiej (dziś ul. Śródmiejska) z południową częścią Nowego Rynku (pośrodku zdjęcia), zaś w oddali ul. Fryderyka.

czytaj dalej »

Reprodukcja pocztówki znalazła się w książce "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 113.

Zachodnia strona Nowego Rynku z ratuszem (pośrodku) i na drugim planie południowo-zachodni róg rynku, skąd zaczynała się ul. Fryderyka od szarej dwupiętrowej kamienicy (trzecia od lewej) mieszczącej wówczas zakład kuśnierski Felixa Kantorowicza. Fot. pocztówka wysłana w 1902 r.

czytaj dalej »

i pochodzi z aukcji internetowej. Znany jest też inny egzemplarz pocztówki reprodukowany w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 61 oraz w jako miniaturka na pocztówce wieloobrazkowej oferowanej na aukcji allegro.pl

Podobne ujęcie na południowo-zachodni róg Nowego Rynku, ale bliżej zachodniej pierzei. Wcześniej wspomniana kamienica z zakładem kuśnierskim Kantorowicza jest częściowo widoczna jako czwarta od lewej.

czytaj dalej »

Fot. bez obiegu pocztowego pochodzi z aukcji Worthpoint. Inny egzemplarz był oferowany na aukcji ebay.de

Południowo-zachodni róg Nowego Rynku i pośrodku w głębi wlot ul. Fryderyka. Fot. pocztówka wysłana w 1907 r. i pochodzi z aukcji ebay.de. Obok to samo zdjęcie, ale z kadrem szerszym po bokach, opublikowane w zestawie pocztówek z początku XX w. i oferowane na aukcji ebay.de oraz w innym zestawie widokówek na aukcji ebay.de. To samo zdjęcie znalazło się częściowo kolorowane, pomniejszone i okraszone humorystyczną scenką na pocztówce wysłanej w 1914 r.

czytaj dalej »

i oferowanej na aukcji allegro.pl, która trafiła do kolekcji Macieja Pyrka pod adresem www.pocztowki-schneidemuhl.pila.pl > Pocztówki > Ulice > Nowy Rynek. W formie miniatury zdjęcie znalazło się na wieloobrazkowej pocztówce wysłanej w 1906 r.

Południowa strona Nowego Rynku na odcinku od wlotu ul. Poznańskiej (dziś ul. Śródmiejska) do początku ul. Fryderyka. Fot. pocztówka wysłana w 1899 r.

czytaj dalej »

i pochodzi z aukcji ebay.de.

Na pierwszym od góry widoku widzimy miniaturę poprzedniego zdjęcia. Natomiast druga miniatura od góry w trzeciej kolumnie przedstawia Sąd Krajowy i Ziemski, który stał pod adresem Friedrichstrasse 28. Fot. pocztówka wieloobrazkowa w wersji czarno-białej i kolorowanej wysłana w 1905 r.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji ebay.de i allegro.pl. Na pozostałych miniaturach przedstawiono, w pierwszej kolumnie patrząc od góry do dołu, kasyno oficerskie przy ul. Browarnej, gmach poczty przy pl. Wilhelma, zachodnią stronę Nowego Rynku z ratuszem i scenę z Parku Miejskiego z zabudową w okolicy początku ul. Berlińskiej w tle. W drugiej kolumnie widok na miejski kościół ewangelicki i pomnik cesarza Wilhelma I Hohenzollerna, kościół Lutherkirche przy ul. Browarnej (w owalu) i kamień Bismarcka w południowej części Parku Miejskiego. W trzeciej kolumnie skrzyżowanie ulic Wielkiej Kościelnej i Małej Kościelnej z kościołem św. Janów w tle, kościół św. Janów i most miejski od strony wyspy oraz budynki w Kalinie nad Gwdą.

Południowa strona Nowego Rynku. Po lewej stronie początek ul. Poznańskiej, dziś ul. Śródmiejskiej, zaś w głębi po prawej stronie widoczny jest początek południowej strony ul. Fryderyka. Fot. pocztówka z ok. 1904 r.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji internetowej. Inny egzemplarz karty pocztowej zaprezentowano w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 63.

Widok jak wyżej, ale z pocztówki wysłanej w 1915 r.

czytaj dalej »

i pochodzącej z aukcji ebay.de, zaś inny egzemplarz oferowano na aukcji onebid.pl

To samo miejsce, co wyżej, ale sfotografowane między 1925 a 1939 rokiem. Za armatami widzimy budynek firmy Preul & Berning, który stał na rogu Nowego Rynku i ul. Fryderyka. Obiekt przynależał do Nowego Rynku i miał adres Marktplatz 23. Tuż za nim po lewej widać narożną kamienicę u zbiegu ulic Fryderyka i Cmentarnej, obecnie róg ul. Spacerowej i Kilińskiego.

czytaj dalej »

Fot. pocztówka pochodzi z aukcji ebay.de

Budynki firmy wielobranżowej Preul & Berning na rogu ul. Fryderyka (po lewej stronie) z Nowym Rynkiem (kawałek po prawej). Narożna kamienica od strony Nowego Rynku jest widoczna za armatami na powyższej pocztówce. Ilustracja zdobiła firmowy druk rachunku z 1939 r.

czytaj dalej »

i pochodzi z aukcji allegro.pl. W gorszej jakości ilustracja znalazła się także w reklamie firmy zamieszczonej pod koniec książki "Schneidemühl. Die Hauptstadt der Provinz Grenzmark Posen-Westpreussen" pod red. Max Reichardta, Berlin 1930.

Część zachodniej strony Nowego Rynku. Po lewej kamienica narożna firmy Preul & Berning u zbiegu Nowego Rynku i ul. Fryderyka. Fot. pocztówka ozdobiona ramką wysłana w 1916 r. i obok kolorowana pocztówka wysłana w 1917 r.

czytaj dalej »

Obie pochodzą z aukcji ebay.de (pierwsza i druga). Na aukcji ebay.de pojawiła się także wersja nieco rozmazana. Czarno-biała reprodukcja pocztówki, z kadrem nieco uciętym po bokach, znalazła się w książce "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 56.

Kamienica Preul & Berning z bliska i po lewej widoczna północna strona ul. Fryderyka.

czytaj dalej »

Fot. pocztówka pochodzi z aukcji delcampe.net

Inne widoki na południowo-zachodni narożnik Nowego Rynku z widocznym w tle początkiem ul. Fryderyka za pomnikiem cesarza Wilhelma I Hohenzollerna. Zdjęcie z pocztówki pośrodku wykonano później niż to z lewej i porównując zauważymy przebudowę kamienicy przy Friedrichstraße 38 z budynku parterowego na dwupiętrowy. Dwa ostatnie zdjęcia, to ta sama fotografia, ale na drugiej usunięto armaty przez fotomontaż. Armaty przeniesiono ok. 1939 r. z Nowego Rynku do koszar przy ul. Bydgoskiej.

czytaj dalej »

Pierwsze dwie pocztówki i czwarta pochodzą z aukcji internetowych (druga z aukcji ebay.de), a trzecia jest z naszych zbiorów. Reprodukcja czwartej pocztówki znalazła się w książce Albert Strey "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl im Bild. Unvergessene Heimat" Hamburg 1963, s. 27.

Kolejny widok na początek ul. Fryderyka w tle pocztówki patrząc z rogu ul. Poznańskiej (dziś ul. Śródmiejska) i Nowego Rynku w stronę zachodnią. Fot. pocztówka wysłana w 1915 r.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji ebay.de. Podobna przewinęła się na aukcji delcampe.net. Wersja kolorowana, ale pomniejszona, znalazła się na pocztówkach wieloobrazkowych wysłanych w 1914 i 1917 roku.

Południowo-zachodni narożnik Nowego Rynku i pośrodku w tle widoczna jest południowa strona zabudowy ul. Fryderyka. Fot. pocztówka wysłana ponoć w 1939 r.

czytaj dalej »

i oferowana na aukcji ebay.de. Troszkę inna wersja tego zdjęcia znalazła się na pocztówce zaprezentowanej w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 64.

Początek ul. Fryderyka za kamienicą z szyldem firmy Preul & Berning i w głębi kamienica z zaokrąglonym narożnikiem u zbiegu ulic Fryderyka i Cmentarnej.

czytaj dalej »

Fot. pocztówka bez obiegu pocztowego pochodzi z aukcji ebay.de. Inna taka kartka pocztowa znalazła się w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 65 oraz w formie reprodukcji w książce "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 57 (kadr minimalnie szerszy po bokach) oraz z gorszą jakością obrazu w książce Albert Strey "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl im Bild. Unvergessene Heimat" Hamburg 1963, s. 29 i na aukcji ebay.de

Perspektywa na większość ul. Fryderyka od Nowego Rynku do szpaleru drzew w pobliżu skrzyżowania z ul. Berlińską. Fot. pocztówka wysłana w 1939 r.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji ebay.de

Tak jak wyżej, ale widok na ul. Fryderyka w latach wcześniejszych. Na drugiej kamienicy od lewej widać szyld zakładu kuśnierskiego Felixa Kantorowicza.

czytaj dalej »

Fot. reprodukcja pocztówki pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 56. Kolorowana wersja pocztówki zaprezentowana została w książce Marka Fijałkowskiego "Piła na fotografiach Romana Zaranka", Piła 2010, s. 117 oraz w kolekcji Macieja Pyrka pod adresem www.pocztowki-schneidemuhl.pila.pl > Pocztówki > Ulice > Friedrichstraße.

Początek ul. Fryderyka od strony południowo-zachodniego narożnika Nowego Rynku. Po lewej kamienica z zakładem kuśnierskim, który po Kantorowiczu prawdopodobnie przejął Alfons Ulbrich. W głębi widoczna kamienica z zaokrąglonym narożnikiem u zbiegu ulic Fryderyka i Cmentarnej. Fot. pocztówka z początku lat 20. XX w. ze zbiorów Petera Simonsteina Cullmana

czytaj dalej »

reprodukowana w jego książce "Historia Żydów w Pile", Piła 2017, s. 346.

Parterowa kamienica pod adresem Friedrichstraße 38 widoczna na poprzednim zdjęciu jako budynek drugi od lewej. Złotnik Simon Jonas dzielił budynek z krawcem Sallim Eifertem, po przeniesieniu się z Nowego Rynku na przełomie XX wieku. Później zakład krawiecki przejął Arthur Philipp i po pogromie Żydów podczas "Nocy Kryształowej" oraz krótkotrwałym uwięzieniu w obozie Sachsenhausen, wyemigrował z rodziną do Kanady w marcu 1939 r. Fot. z kolekcji dr. Rudiego Philippa

czytaj dalej »

reprodukowane w książce Peter Simonstein Cullman "Historia Żydów w Pile", Piła 2017, s. 347.

Część początkowego odcinka ul. Fryderyka od Nowego Rynku do skrzyżowania z ul. Cmentarną (obecną ul. Kilińskiego), a w głębi dalszy ciąg Friedrichstraße. Fot. pocztówka czarno-biała wysłana między 1916 a 1922 r. i oferowana na aukcji ebay.de, zaś kolorowana bez obiegu pocztowego i w odcieniu sepii wysłana prawdopodobnie w 1913 r.

czytaj dalej »

pochodzą z aukcji allegro.pl (pierwsza, druga). Inny egzemplarz czarno-białej pocztówki można zobaczyć w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 139.

Okazała narożna kamienica ze sklepem Thümmela i Albrechta u zbiegu ulic Fryderyka i Cmentarnej, dziś zachodni róg ul. Spacerowej i Kilińskiego. Po prawej stronie zdjęcia dalszy ciąg ul. Fryderyka w stronę zachodnią. Fot. pocztówka wysłana prawdopodobnie w 1909 r.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji allegro.pl

To samo miejsce co powyżej, ale w nieco innym ujęciu

czytaj dalej »

na pocztówce pochodzącej z aukcji Lippold Auktionen.

Widok na odcinek ul. Fryderyka od Sądu Krajowego i Ziemskiego (poza kadrem po prawej) w kierunku wschodnim na Nowy Rynek. Widoczny jest budynek Banku Niemieckiego i wejście do kina Capitol w kamienicy pod adresem Friedrichstraße 29.

czytaj dalej »

Fot. pocztówka bez obiegu pocztowego pochodzi z aukcji ebay.de. Inne egzemplarze były oferowane na aukcjach allegro.pl, ebay.de (pierwsza, druga) oraz w ramach zestawu pocztówek również na aukcji ebay.de

Widok z tego samego miejsca, co na poprzedniej pocztówce, ale w latach wcześniejszych. W budynku po prawej stronie znajdował się wówczas hotel Hugo Briegera z salą teatralną i koncertową. Fot. pocztówek wysłanych w 1915 i 1917 r.

czytaj dalej »

pochodzą z aukcji ebay.de (pierwsza, druga). Inna wersja pierwszej pocztówki, ale kolorowana i z fotomontażem (wkomponowano parę osób i automobil) znalazła się w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 140. Nieretuszowane zdjęcie znalazło się też w formie miniatury na patriotycznej pocztówce wieloobrazkowej po lewej stronie Żelaznego Krzyża.

Inne ujęcie z podobnej perspektywy jak wyżej. Początek ul. Fryderyka wyznaczała kamienica, wspomnianej wcześniej firmy Preul & Berning, widoczna tutaj jako najwyższy budynek po lewej stronie ulicy. Za tym budynkiem widać w oddali narożną kamienicę u zbiegu ul. Małej Kościelnej i Nowego Rynku, zaś na samym końcu kamienicę przy ul. Wielkiej Kościelnej (obecnie al. Piastów).

czytaj dalej »

Fot. pocztówka bez obiegu pocztowego pochodzi z aukcji ebay.de i reprodukcję można zobaczyć w książce Albert Strey "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl im Bild. Unvergessene Heimat" Hamburg 1963, s. 64. Obok inna reprodukcja zdjęcia zaprezentowana w książce "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 77, która jest minimalnie szersza na górze i dole oraz widać po lewej niewyretuszowane rusztowania i płot.

Nadal patrzymy w stronę wschodnią ku Nowemu Rynkowi. Po prawej stronie widoczny gmach sądu i obok ściana zachodnia hotelu Hugo Briegera z reklamą sklepu meblowego Emila Goetze, który mieścił się przy ul. Wielkiej Kościelnej.

czytaj dalej »

Fot. pocztówka bez obiegu pocztowego pochodzi z aukcji allegrolokalnie.pl i obok wariant pocztówki wysłany w 1920 r. pochodzący z aukcji lippold-auktionen.de. Uwagę zwraca wyretuszowana postać kobiety po prawej stronie. Inny egzemplarz pocztówki z trochę większym kadrem na marginesach zaprezentowano w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 141.

Odcinek ul. Fryderyka od sądu (po lewej) oraz Domu Fizyki i Chemii (pośrodku) w kierunku zachodnim na ul. Berlińską. Po prawej widoczna północna zabudowa ulicy i ostatni budynek przed szpalerem drzew to gmach Królewskiego Gimnazjum. Fot. po 1924 r.

czytaj dalej »

na pocztówce bez obiegu pocztowego pochodzi z aukcji ebay.de. Inny egzemplarz z nieco przyciętym kadrem po bokach pojawił się na aukcji ebay.de oraz w kolekcji Macieja Pyrka pod adresem www.pocztowki-schneidemuhl.pila.pl > Pocztówki > Ulice > Friedrichstraße.

To samo miejsce w innym ujęciu. Fot. po 1924 r.

czytaj dalej »

na pocztówce pochodzącej z aukcji Stade Auktionen.

Ten sam odcinek ulicy jak wyżej, ale po prawej widoczna jest fasada kamienicy przy Friedrichstrasse 10, zanim później ją rozbudowano o dodatkowe piętra i w takiej formie zachowała się do dziś jako budynek przy ul. Spacerowej 23. Fot. po 1924 r.

czytaj dalej »

na pocztówce bez obiegu pocztowego pochodzi z aukcji lippold-auktionen.de.

Fragment północnej strony ul. Fryderyka od kamienicy przy Friedrichstrasse 10 (pierwotny kształt budynku przy Spacerowej 23) do ostatnich budynków przy ulicy za którymi było skrzyżowanie z ul. Zieloną, Berlińską, al. Wiązową i Albrechta. Naprzeciwko kamienic widocznych na pierwszym planie (Friedrichstrasse 10 i obok okazała kamienica z wieżyczką przy Friedrichstrasse 11) znajdował się Sąd Krajowy i Ziemski. Czwarty obiekt od prawej to gmach Królewskiego Gimnazjum. Fot. pocztówka wysłana w latach 1914-1918

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji ebay.de

Również północna strona ulicy, ale patrząc w kierunku północno-wschodnim na gmach Gimnazjum i za nim kamienice pod numerami Friedrichstrasse 12, 11 i 10. Fot. pocztówka wysłana w 1932 r.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji allegro.pl. Inny egzemplarz pocztówki zaprezentowano w książce Marka Fijałkowskiego "Piła na fotografiach Romana Zaranka", Piła 2010, s. 118. Pocztówka z tym samym zdjęciem, ale z podpisem "Amtsgericht" zamiast "Gymnasium", pojawiła się na aukcji ebay.de i znalazła się w kolekcji Macieja Pyrka pod adresem www.pocztowki-schneidemuhl.pila.pl.

Na pierwszym planie po prawej fragment gmachu i murów Królewskiego Gimnazjum, zaś w oddali początek ul. Berlińskiej. Dziś patrzylibyśmy z okolic Spacerowej 25 w stronę zachodnią. Fot. pocztówka sprzed 1924 r.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji ebay.de. Inny egzemplarz karty pocztowej zaprezentowano w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 143.

Koniec ul. Fryderyka i jej skrzyżowanie z obecnymi ulicami Okrzei, Drygasa i Spacerowej. Na pierwszym planie widzimy budynki, na miejscu których obecnie jest skwer z pomnikiem-samolotem. Narożna kamienica po prawej stronie widoczna jest na następnym zdjęciu i znajdowała się na rogu ulic Fryderyka i Albrechta (dziś odcinek ul. Okrzei po zachodniej stronie pomnika-samolotu). Pośrodku zdjęcia widoczna jest kamienica pod adresem Friedrichstrasse 19 z restauracją Zum Stadt-Park prowadzoną przez Alberta Baude, później Johanna Hummernicka. Po lewej w głąb idzie ul. Fryderyka ku Nowemu Rynkowi. Fot. pocztówka wysłana w 1911 r.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji ebay.de

Kolorowana ozdobna pocztówka wysłana w 1915 r. i ukazująca ówczesne skrzyżowanie ul. Fryderyka z ulicami Zieloną, Berlińską, aleją Wiązową i Albrechta, czyli z dzisiejszymi ulicami Dzieci Polskich, Spacerową (odcinek blisko parku), Drygasa i Okrzei. Pierwsze dwie kamienice po lewej stanowiły początek ul. Berlińskiej i istnieją do dziś pod adresem Spacerowa 31 i 33. Pomiędzy nimi a białym budynkiem przebiegała ul. Zielona, a pośrodku w tle widać część Królewskiego Gimnazjum. Po prawej stronie nieistniejąca narożna kamienica przy pierwotnym przebiegu i zakończeniu obecnej ul. Okrzei. Dziś na miejscu tej kamienicy znajduje się skwer z pomnikiem-samolotem. Między wspomnianą kamienicą a wysokim drzewem zaczynała się ul. Drygasa, wówczas zwana al. Wiązową.

czytaj dalej »

Fot. pocztówka pochodzi z aukcji ebay.de. Inaczej kolorowana wersja pocztówki znalazła się w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 144.

Widok jak wyżej, ale wersja czarno-biała bez ramki z dekoracjami. Fot. pocztówki wysłane w latach 1914-1918

czytaj dalej »

pochodzą z aukcji ebay.de (pierwsza, druga). Pierwsza karta pocztowa znalazła się w zbiorach Macieja Pyrka pod adresem www.pocztowki-schneidemuhl.pila.pl > Pocztówki > Ulice > Friedrichstraße. Na wspomnianej stronie zaprezentowano również kolorowany wariant pocztówki.

Ten sam widok co powyżej, ale sfotografowany później i kolorowany. Fot. pocztówka wysłana w 1913 r.

czytaj dalej »

była oferowana na ebay.de i znalazła się w kolekcji Macieja Pyrka pod adresem www.pocztowki-schneidemuhl.pila.pl > Pocztówki > Ulice > Friedrichstraße.

Budynek przy ówczesnej ul. Berlińskiej 2 albo 2/3, do dziś stoi pod adresem Spacerowa 33. Obok niego działał zakład kamieniarski Wilhelma Peglowa. Budynek i zakład są widoczne po lewej stronie powyższych pocztówek.

czytaj dalej »

Fot. kartka pocztowa bez obiegu prawdopodobnie wytworzona w 1908 r. i pochodzi z aukcji ebay.de

Wyżej wspomniany dom widoczny na końcu ulicy z zabudową ówczesnej Albrechtstrasse, dziś ul. Okrzei na odcinku od skrzyżowania z ul. Sikorskiego do ul. Spacerowej.

czytaj dalej »

Fot. z aukcji ebay.de i znany jest jeszcze egzemplarz kartki wysłanej w 1940 r. pochodzący z aukcji ansichtskartenversand.com

Po lewej przed wojną początek ul. Berlińskiej widziany od strony skarpy, obecnie końcówka ul. Spacerowej uciętej przez al. Wojska Polskiego. Po prawej osiedle Im Grunde, z którego zachował się do dziś tylko budynek przy ul. Fałata (pierwszy od prawej).

czytaj dalej »

Reprodukcja zdjęcia pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 82.

Zabudowa ul. Moltkego (ob. ul. Kilińskiego) z katolicką 2. Szkołą Gminną. W głębi zdjęcia widać na końcu ulicy skrzyżowanie z ul. Fryderyka. Fot. pocztówka wysłana w 1929 r.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji ebay.de. Czarno-biała reprodukcja pocztówki znalazła się w książce "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 60.

Piekarnia parowa Hugo Gramsa przy Friedrichstrasse 22. Fot. pocztówka wysłana w 1913 r.

czytaj dalej »

i pochodzi z aukcji ebay.de

Propagandowa manifestacja na rzecz pozostawienia Piły w granicach Niemiec, która odbyła się 3 czerwca 1919 r., niecałe cztery tygodnie przed podpisaniem traktatu wersalskiego wyznaczającego nowe granice państwa niemieckiego. Na zdjęciu manifestanci zebrani w południowo-zachodniej części Nowego Rynku i w prawym górnym rogu widoczny jest początek ul. Fryderyka.

czytaj dalej »

Fot. pochodzi z książki Albert Strey "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl im Bild. Unvergessene Heimat" Hamburg 1963, s. 13.

Dorośli z dzieckiem spacerują przez ul. Fryderyka mijając za sobą kino Capitol.

czytaj dalej »

Fot. pochodzi z aukcji ebay.de

Pochód kobiet przez południową stronę Nowego Rynku. Za nimi widoczny jest początek ul. Fryderyka i dalsza część ulicy.

czytaj dalej »

Fot. z serii zdjęć przedstawiających uroczystość zorganizowaną przez młode kobiety między 1923-1927 a 1944 r. pochodzi z aukcji internetowych.

[Krzysztof Ju]

Galeria > Widoki przedwojenne:


Kamienica przy Friedrichstraße 11

Fasada nieistniejącej kamienicy, która sąsiadowała od wschodu z jedynym zachowanym do dziś budynkiem z przedwojennej zabudowy ul. Fryderyka pod adresem Spacerowa 23 (wówczas Friedrichstrasse 10). W oknach i przed kamienicą pozują lokatorzy okazałej kamienicy mieszczącej się wówczas pod numerem Friedrichstrasse 11 i naprzeciwko gmachu sądu. Na parterze widać szyldy reklamujące warsztat budowy i naprawy maszyn rolniczych Philipp & Nitschke, warsztat szewski Golza, sklep dla pracowników kolei i wejście do biura prawnika Soldina.

Alex Soldin urodził się w 1869 r. w Chojnicach i prawdopodobnie przybył do Piły w 1900 r. Piastował funkcje prawnika, notariusza i radnego miejskiego oraz współtworzył życie gminy żydowskiej w Pile i okolicach. Pod koniec lat 30. XX w. wyemigrował z żoną do Luksemburga. Terror hitlerowski przed którym uciekli dopadł ich tam w 1943 r. i zostali deportowani do Terezina, gdzie Soldin z głodu i choroby zmarł w 1944 r. zaś żona cudem ocalała z Holokaustu.

Zdjęcie kamienicy wykonał Teofil Graszynski, ale nie wiemy kiedy. Ostatnia znana nam wzmianka o działalności zakładu fotograficznego Graszynskiego jest z 1914 r.

czytaj dalej »

Fotografia i zbliżenia na detale pochodzą z aukcji ebay.de

Niemiecka pocztówka patriotyczna w którą wkomponowano miniatury zdjęć z widokami miasta. Patrząc od góry widzimy w pierwszym rzędzie dwa kościoły: kościół katolicki św. Janów przy ul. Wielkiej Kościelnej z widokiem od strony rzeki oraz w oddali kościół ewangelicki Lutherkirche przy ul. Browarnej. Pod nimi widoczny jest fragment północnej strony ul. Fryderyka z wyróżniającą się kamienicą pod adresem Friedrichstrasse 11, a na końcu budynek Królewskiego Gimnazjum. W trzecim rzędzie: kościół ewangelicki św. Jana na północno-zachodnim rogu obecnych ul. Staromiejskiej i Okrzei, narożna kamienica u zbiegu ulic Młyńskiej i Wodnej (dziś mniej więcej w tym miejscu stoi wieżowiec "Piła wita"), gmach poczty przy pl. Wilhelma.

czytaj dalej »

Fot. pocztówka wieloobrazkowa bez obiegu pocztowego pochodzi z aukcji ebay.de i inne egzemplarze były oferowane na ebay.de oraz delcampe.net

Reklama sklepu spożywczego Ferdinanda Grassa przy Friedrichstrasse 11 w lewym górnym rogu strony. Zdjęcie pochodzi z broszury/folderu reklamowego Piły z 1935/1936 r. udostępnionego dzięki uprzejmości Siemens E. Astrid

czytaj dalej »

na stronie grupy Piła na starych zdjęciach na Facebooku w dniu 31 stycznia 2025 r.

[Krzysztof Ju]

Galeria > Widoki przedwojenne:


Królewskie Gimnazjum przy Friedrichstraße 13/14

Nazwy obiektu na przestrzeni dziejów:
Königliches Gymnasium,
Königliches Gymnasium nebst Realschule (in Entwickelung),
Gymnasium,
Gymnasium und Oberrealschule,
Staatliches Gymnasium mit Oberrealschule i. E. (1922),
Amtsgericht (od ok. 1934),
Arbeitsgericht (od ok. 1934).

Ilustracja fasady Królewskiego Gimnazjum, druga w dolnym rzędzie, na wieloobrazkowej pocztówce litograficznej wysłanej w 1898 r. Na pozostałych miniaturkach widać w górnym rzędzie (1) dworzec kolejowy od strony wschodniej, (2) pomnik poległych w wojnie 1813 r. stojący wówczas w północnej części Nowego Rynku oraz (3) zachodnią stronę Nowego Rynku z ratuszem. Poniżej widzimy tzw. studnię nieszczęścia przy skrzyżowaniu ulic Małej i Wielkiej Kościelnej.

czytaj dalej »

Ilustrowana karta pocztowa pochodzi z aukcji ebay.de. Znane są też inne egzemplarze pocztówki oferowane na allegro.pl i ebay.com (wersja w odcieniach szarości) lub zaprezentowane w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 30 oraz w dwóch wersjach (kolorowej i księżycowej) na stronie ze zbiorami Macieja Pyrka pod adresem www.pocztowki-schneidemuhl.pila.pl > Pocztówki > Inne pocztówki > Litografia.

Również ilustracja fasady szkoły, ale od wschodniej strony ulicy, widoczna pod herbem miasta w prawej górnej części wieloobrazkowej pocztówki litograficznej wysłanej w 1899 r. Pozostałe ilustracje na pocztówce w górnej części: miejski kościół ewangelicki na Nowym Rynku, gmach poczty przy pl. Wilhelma, ratusz przy zachodniej stronie Nowego Rynku, Sąd Krajowy i Ziemski przy ul. Fryderyka. W dolnej części po lewej stronie: dworzec kolejowy, willa Eichstädta przy ul. Bismarcka (obecnie siedziba Powiatowej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Pile) i synagoga na pl. Wilhelma. Na dole po prawej: katolicki kościół św. Janów przy ul. Wielkiej Kościelnej i koszary przy ul. Bydgoskiej.

czytaj dalej »

Ilustrowana pocztówka pochodzi z aukcji ebay.de. Inne egzemplarze tej kartki pojawiły się w wersji jasnobrązowej na aukcji wiener-werkstaette-postkarten.com oraz w kolorowej wersji w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 25.

Kolejna ilustracja fasady Królewskiego Gimnazjum od wschodniej strony ulicy widoczna w prawym górnym rogu wieloobrazkowej pocztówki litograficznej wysłanej ponoć w 1915 r. Obok, w tym samym rzędzie, przedstawiono dworzec kolejowy od strony północno-zachodniej i panoramę miasta nad Gwdą od końca obecnej ul. 11 Listopada w stronę śródmieścia. Pośrodku kartki pocztowej znajdują się ilustracje trzech miejsc: apteki przy pl. Wilhelma, gospody Pod Zielonym Wieńcem u zbiegu obecnej al. Niepodległości i ul. Wałeckiej oraz wschodniej strony Nowego Rynku. Na dole w rogu pocztówki widok na Królewską Drogę w Kalinie.

czytaj dalej »

Ilustrowana pocztówka pochodzi z aukcji ebay.de. Inne egzemplarze były oferowane na aukcjach ebay.de i allegro.pl, wersja czarno-biała na ebay.de oraz można zobaczyć w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 29 i na stronie ze zbiorami Macieja Pyrka pod adresem www.pocztowki-schneidemuhl.pila.pl > Pocztówki > Inne pocztówki > Litografia.

Inny wariant powyższych ilustracji szkoły (pierwsza od lewej) na wieloobrazkowej pocztówce litograficznej. Kolejne ilustracje przedstawiają ratusz przy Nowym Rynku, Sąd Krajowy i Ziemski przy ul. Fryderyka, wieżę kościoła ewangelickiego na Nowym Rynku, koszary przy ul. Bydgoskiej i gmach poczty przy pl. Wilhelma.

czytaj dalej »

Pocztówka litograficzna bez obiegu pocztowego pochodzi z aukcji ebay.de. Znany jest też inny egzemplarz pocztówki wysłany w 1897 r. i oferowany na aukcji ebay.de

Fasada budynku Królewskiego Gimnazjum widoczna jako ostatnia miniatura zdjęcia na wieloobrazkowej pocztówce. Poprzedzają ją widoki na Centralną Miejską Mleczarnię przy ul. Starej Dworcowej, dworzec kolejowy od strony południowo-wschodniej i poniżej targ na wschodniej stronie Nowego Rynku. Fot. pocztówka w formie księżycówki wysłana ok. 1901 r.

czytaj dalej »

i pochodzi z aukcji wiener-werkstaette-postkarten.com

To samo zdjęcie Królewskiego Gimnazjum, co z powyższej kartki, ale w miniaturowej formie na pocztówce wieloobrazkowej wysłanej w 1906 r. i oferowanej na aukcji ebay.de. Patrząc od góry, w pierwszym i drugim rzędzie widzimy dworzec kolejowy od strony południowo-zachodniej, pomnik cesarza Wilhelma I Hohenzollerna na Nowym Rynku oraz gmach poczty przy pl. Wilhelma. W trzecim rzędzie widok na południowo-zachodnią część Nowego Rynku (z widocznym w głębi początkiem ul. Fryderyka) i odcinek ul. Bismarcka pomiędzy dzisiejszymi ulicami 1 Maja i Rynkową. W ostatnim rzędzie przedstawiono środek Nowego Rynku z kościołem ewangelickim i pomnikiem Wilhelma, most miejski i kościół katolicki św. Janów nad Gwdą oraz widok na fasadę Królewskiego Gimnazjum.

Gmach Królewskiego Gimnazjum od strony ul. Fryderyka. Fot. pocztówka z początku XX w.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji ebay.de

Zdjęcie jak wyżej, ale w formie miniaturki (druga od lewej w drugim rzędzie) na wieloobrazkowej pocztówce. Fot. pocztówka z początku XX w.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji allegro.pl i inny egzemplarz pojawił się też na aukcji ebay.de. Pozostałe miniaturki w pierwszym rzędzie przedstawiają (1) dawną pocztę przy ob. al. Piastów, budynek istnieje do dziś, (2) kasyno oficerskie przy ul. Browarnej, budynek istnieje do dziś, (3) ówczesna ul. Nowodworcowa tuż przed ul. Kwiatową, w tle obecny pl. Konstytucji 3 Maja, (4) kamienica narożna dziś by stała na rogu pl. Konstytucji 3 Maja (po prawej) i ul. Piłsudskiego, budynek za kamienicą istnieje do dziś. Drugi rząd: (5) widok na Gordalinę, odnogę Gwdy po zachodniej stronie wyspy, (6) gmach Królewskiego Gimnazjum od strony ul. Spacerowej, (7) róg ówczesnych ulic Wielkiej i Małej Kościelnej, dziś południowo-wschodni narożnik pl. Zwycięstwa, (8) dzisiejsza ul. Ossolińskich widziana od strony ul. Śródmiejskiej. Na samym środku (9) fasada dworca kolejowego. Ostatni rząd: (10) pomnik cesarza Wilhelma I na dawnym Nowym Rynku, dziś sąsiadowałby z pomnikiem Jana Pawła II, (11) gmach przy al. Wojska Polskiego, istniejący dziś jako Szkoła Podstawowa nr 7, (12) most miejski widziany od strony Zamościa, dziś część mostu przy hotelu Gromada, (13) ewangelicki kościół miejski na obecnym pl. Zwycięstwa stał tam, gdzie teraz pomniki są.

Budynki Królewskiego Gimnazjum na pocztówce wysłanej w 1905 r.

czytaj dalej »

i pochodzącej z aukcji allegro.pl. Inny egzemplarz zaprezentowano w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 143.

Po prawej fragment gmachu Królewskiego Gimnazjum z poprzedniego zdjęcia i pośrodku jego rozbudowane północne skrzydło.

czytaj dalej »

Fot. pochodzi z dodatku "Dies und Das aus dem Ostlande" do czasopisma "Aus dem Ostlande. Posener Land und Weichselgau. Monatsblätter für Heimatkunde, Dichtung, Kunst und Wissenschaft des deutschen Ostens", nr 1 ze stycznia 1916, s. 4. Wspomniany numer czasopisma z dodatkiem był oferowany na aukcji allegro.pl

Widok na szkołę na pocztówce wysłanej w 1918 r.

czytaj dalej »

i pochodzącej z aukcji internetowej.

Inne ujęcie na Gimnazjum od strony ul. Fryderyka. Fot. pocztówka wysłana w 1922 r.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji ebay.de

Fragment Parku Miejskiego i w tle po lewej północne skrzydło Królewskiego Gimnazjum. Fot. pocztówka wysłana w 1905 r.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji ebay.de. Inny egzemplarz oferowano na aukcji allegro.pl

Park Miejski w okolicy altany i w tle po prawej widoczny budynek Królewskiego Gimnazjum. Fot. pocztówka wysłana w 1910 r.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji ebay.de. Wersja pocztówki w odcieniu sepii była oferowana na aukcjach na allegro.pl i ebay.de (jedna i druga) oraz znalazła się w albumie zdjęć z początku XX w. oferowanym na aukcji ebay.de

Północne skrzydło Królewskiego Gimnazjum widoczne przy prawej krawędzi panoramy Piły. Fotografię wykonano nad skarpą przy ul. Chopina lub z okolic ul. Medycznej. Wyróżniają się wieże pilskich świątyń: kościoła Lutra (pierwszy po lewej, stoi do dziś przy ul. Browarnej), kościoła św. Janów (drugi od lewej, stał na miejscu hotelu Gromada) i miejskiego kościoła ewangelickiego (pośrodku, stał na środku zachodniej części pl. Zwycięstwa). Fot. czarno-biała pocztówka wysłana w 1910, a kolorowane w 1914 i ok. 1909 r.

czytaj dalej »

Czarno-biała pochodzi z aukcji allegro.pl i znalazła się w zbiorach Macieja Pyrka pod adresem www.pocztowki-schneidemuhl.pila.pl > Pocztówki > Inne pocztówki > Panorama. Kolorowane pochodzą z aukcji ebay.de (pierwsza, druga).

Uczniowie klasy Untertertia z Królewskiego Gimnazjum w 1888 r.

czytaj dalej »

Reprodukcję zdjęcia zaprezentowano w książce "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 127.

Kolegium Gimnazjum przed wejściem głównym.

czytaj dalej »

Reprodukcja zdjęcia pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 130.

[Krzysztof Ju]

Galeria > Widoki przedwojenne:


Szkoła Cesarzowej Augusty Wiktorii przy Friedrichstraße 26

Nazwy obiektu na przestrzeni dziejów:
Töchterschule,
Höhere Töchterschule,
Höhere Mädchenschule (do 1912),
Lehrerinnenseminare (do 1912),
Lyzeum (od 1912),
Oberlyzeum (od 1912),
Kaiserin Auguste Viktoria-Schule,
Kaiserin Auguste Viktoria-Schule (Städtische höhere Mädchenschule),
Kaiserin=Auguste=Viktoria=Schule, Städt. Lyzeum und Oberlyzeum mit Seminarübungschule (Mädchenmittelschule mit den Klassen 1-6) (1922),
Staatliche Kaiserin Auguste=Viktoria=Schule zu Schneidemühl,
Staatliche Helene-Lange-Schule (Realgymnasiale Studienanstalt und Lyzeum) zu Schneidemühl,
Helene Lange Schule (1923-1933),
Staatliche Kaiserin Auguste Viktoria-Schule, Oberschule für Mädchen (od 1933),
Preussischer Staat. Kaiserin-Auguste-Viktoria-Schule (1938),
Państwowe Koedukacyjne Liceum Handlowe (od 1946),
Liceum Zawodowe (od 1968),
Policealne Studium Zawodowe (od 1968),
Zespół Szkół Ekonomicznych w Pile (obecnie).

Wejście do szkoły Cesarzowej Augusty Wiktorii od strony ul. Fryderyka, dziś północna strona Zespołu Szkół Ekonomicznych w Pile.

czytaj dalej »

Reprodukcja zdjęcia pochodzi z rękopisu "Unserer lieben Frau Direktor ein Abschiedsgruß" z 1927 r., s. 4, kopia w zbiorach Heimatkreis Schneidemühl e.V. w Cuxhaven.

Widok na południową elewację szkoły, obecnie gmach Zespołu Szkół Ekonomicznych od strony ul. Sikorskiego.

czytaj dalej »

Reprodukcja zdjęcia pochodzi z rękopisu "Unserer lieben Frau Direktor ein Abschiedsgruß" z 1927 r., s. 4, kopia w zbiorach Heimatkreis Schneidemühl e.V. w Cuxhaven.

Wnętrze szkoły Helene Lange Schule. Nad łukiem dekoracja z napisem "Wer schaffen will, muss fröhlich sein!".

czytaj dalej »

Reprodukcja zdjęcia pochodzi z okładki sprawozdania szkoły za rok szkolny 1930/31, kopia w zbiorach Heimatkreis Schneidemühl e.V. w Cuxhaven.

Sala gimnastyczna szkoły od strony północno-zachodniej i w tle po prawej budynek obecnego Zespołu Szkół Gastronomicznych przy ul. Sikorskiego.

czytaj dalej »

Reprodukcja zdjęcia pochodzi z rękopisu "Unserer lieben Frau Direktor ein Abschiedsgruß" z 1927 r., s. 2, kopia w zbiorach Heimatkreis Schneidemühl e.V. w Cuxhaven.

Zdjęcia klasowe uczniów szkoły Helene Lange Schule z lat 1927-1929. Za nimi po lewej widoczna jest zachodnia elewacja budynku sali gimnastycznej do dziś stojącej przy ul. Sikorskiego.

czytaj dalej »

Reprodukcje zdjęć pochodzą z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 142.

Kolegium szkoły Helene Lange Schule prawdopodobnie w Hotelu Central około 1933 r.

czytaj dalej »

Reprodukcja zdjęcia pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 130.

Dom Fizyki i Chemii

Nazwy obiektu na przestrzeni dziejów:
Physik- und Chemiehaus,
Physik- und Chemiehaus für Gymnasium Oberrealschule und Lyzeum.

Dom Fizyki i Chemii zbudowano w 1924 r. po zachodniej stronie sądu, którego narożnik widać po lewej stronie zdjęcia. Pomiędzy tymi budynkami było wejście na teren ówczesnego Liceum. Na drugim zdjęciu uwieczniono fontannę ścienną ze szklaną mozaiką, która ozdabiała wschodnią ścianę Domu Fizyki i Chemii. Fot. Rassmann.

czytaj dalej »

Oba zdjęcia pochodzą z książki "Schneidemühl. Die Hauptstadt der Provinz Grenzmark Posen-Westpreussen" pod red. Max Reichardta, Berlin 1930, s. 40. Reprodukcje zamieszczono także w książce Albert Strey "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl im Bild. Unvergessene Heimat" Hamburg 1963, s. 62. Powojenna kopia pierwszej fotografii była oferowana na aukcji ebay.de

Inne ujęcie na ozdobną fontannę ścienną Domu Fizyki i Chemii.

czytaj dalej »

Fot. pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 63.

Widok na południową elewację Domu Fizyki i Chemii, od strony podwórka Helene Lange Schule. Na prawej krawędzi zdjęcia widoczna brama na ul. Fryderyka.

czytaj dalej »

Reprodukcja zdjęcia pochodzi z rękopisu "Unserer lieben Frau Direktor ein Abschiedsgruß" z 1927 r., s. 3, kopia w zbiorach Heimatkreis Schneidemühl e.V. w Cuxhaven.

[Krzysztof Ju]

Galeria > Widoki przedwojenne:


Sąd Krajowy i Ziemski przy Friedrichstraße 28

Nazwy obiektu na przestrzeni dziejów:
Amts- und Landgericht,
Land- und Amtsgericht,
Sąd Ziemiański,
Królewsko-Pruski Sąd Ziemiański,
Königl. Preuß. Landgericht,
Königliches Landgericht,
Königliches Amts- und Landgericht,
Landgericht,
Gericht.

Plany budynków pruskich zbudowanych w 1880 r., w tym plan parteru i pierwszego piętra rozbudowanego Sądu Krajowego i Ziemskiego w Pile (w prawej górnej części arkusza, drugi rząd od góry) wraz ze skalą na dole arkusza.

czytaj dalej »

Plansza z planami pochodzi z "Atlas zur Zeitschrift für Bauwesen", nienumerowanego dodatku do czasopisma "Zeitschrift für Bauwesen", Jahrgang 32, 1882.

Prawdopodobnie najstarsze ilustrowane przedstawienie budynku Sądu Krajowego i Ziemskiego w Pile na pocztówce wysłanej w 1896 r. Na pozostałych miniaturach, patrząc od lewej, widzimy studnię nieszczęścia na rogu ówczesnych ulic Małej i Wielkiej Kościelnej, ratusz i miejski kościół ewangelicki na Nowym Rynku.

czytaj dalej »

Prawdopodobnie jest to najstarsza zachowana pocztówka ilustrowana z przedstawieniem Piły i pochodzi z aukcji stade-auktionen.de

Jedno z najstarszych przedstawień sądu przy ul. Fryderyka zamieszczone w prawym górnym rogu wieloobrazkowej pocztówki litograficznej wysłanej w 1899 r. Pozostałe miniatury prezentują dworzec kolejowy, dworcowe poczekalnie, budynek Królewskiej Inspekcji Kolejowej przy ul. Starej Dworcowej (pośrodku, stał przy obecnej ul. 14 Lutego blisko jej przejścia w ulicę Zakopiańską) i gmach poczty przy pl. Wilhelma.

czytaj dalej »

Ilustrowana pocztówka pochodzi z aukcji ebay.de. Inne egzemplarze pocztówki pojawiły się na aukcji allegro.pl i na stronie prezentującej zbiory Macieja Pyrka pod adresem www.pocztowki-schneidemuhl.pila.pl > Pocztówki > Inne pocztówki > Litografia.

Te same ilustracje jak na powyższej pocztówce litograficznej i choć w innej konfiguracji, to nadal przedstawienie sądu znajduje się w prawym górnym rogu karty pocztowej wysłanej w 1899 r.

czytaj dalej »

Ilustrowana pocztówka pochodzi z aukcji ebay.com. Inny egzemplarz kartki można zobaczyć w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 28.

Po prawej stronie widzimy gmach sądu na pocztówce litograficznej wysłanej w 1899 r. i pochodzącej z aukcji ebay.de. Na pozostałych miniaturkach widać dworzec kolejowy, gmach poczty przy pl. Wilhelma i koszary przy ul. Bydgoskiej.

czytaj dalej »

Inne egzemplarze karty pocztowej pojawiły się na aukcji ebay.de oraz na stronie ze zbiorami Macieja Pyrka pod adresem www.pocztowki-schneidemuhl.pila.pl > Pocztówki > Inne pocztówki > Litografia. Pocztówkę w wersji księżycowej zaprezentowano w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 26.

Trochę inna ilustracja sądu na wieloobrazkowej pocztówce litograficznej wysłanej w 1897 r. i pochodzącej z aukcji ebay.de. Nad nią widzimy budynek poczty przy pl. Wilhelma, północno-zachodnią część Nowego Rynku z ratuszem i miejskim kościołem ewangelickim, w okrągłej ramce kościół katolicki św. Janów przy ul. Wielkiej Kościelnej i poniżej herb Piły oraz koszary przy ul. Bydgoskiej.

czytaj dalej »

Inny egzemplarz kartki można zobaczyć w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 25.

Kolejne przedstawienie sądu w formie ilustracji na najstarszej wieloobrazkowej pocztówce litograficznej. Pierwszy egzemplarz z takim wzorem znalazł się w obiegu pocztowym w 1896, zaś prezentowana pocztówka została wysłana w 1898 r. Patrząc od lewej widoczny jest dworzec kolejowy, północno-zachodnia część Nowego Rynku z ratuszem i miejskim kościołem ewangelickim oraz na końcu górnego rzędu kościół katolicki św. Janów przy ul. Wielkiej Kościelnej. Pod herbem Piły widzimy Instytut dla Głuchoniemych przy obecnej ul. Popiełuszki oraz budynek sądu.

czytaj dalej »

Ilustrowana pocztówka pochodzi z aukcji delcampe.net. Inne egzemplarze pocztówki pojawiły się na aukcjach ebay.de (pierwsza i druga) oraz wyżej wymieniona, najstarsza ilustrowana karta pocztowa Piły z 1896 r., w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 22.

Fasada gmachu sądu i po lewej do kadru załapał się szyld bramy z sąsiedniej posesji. Obok inna kartka pocztowa z trochę szerszym zdjęciem po bokach. Fot. pocztówki wysłane w 1904 r.

czytaj dalej »

pochodzą z aukcji ebay.de (pierwsza, druga). Jeszcze inną wersję ozdobnej pocztówki wysłanej w 1901 r. i ze zdjęciem nieco szerszym po bokach, ale pomniejszonym, można zobaczyć w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 142.

Również wysłana w 1904 r. pocztówka z widokiem na sąd od strony ul. Fryderyka (na górze) i ratusz przy Nowym Rynku (na dole).

czytaj dalej »

Kartka oferowana na aukcji allegro.pl. Zdjęcie w formie kolorowanej miniatury znalazło się na wieloobrazkowej pocztówce wysłanej w 1905 r. i oferowanej na aukcji allegro.pl

Widok na ścianę frontową budynku sądu na pocztówce wysłanej w 1914 r.

czytaj dalej »

i oferowanej na aukcji allegro.pl. Obok niedatowana czarno-biała reprodukcja innej pocztówki z tym zdjęciem umieszczona w książce "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 77.

Gmach sądu i obok po prawej stronie Dom Fizyki i Chemii.

czytaj dalej »

Fot. pochodzi z aukcji ebay.de

Jak wyżej, ale szersza perspektywa obejmująca także dalszą południową stronę zabudowy ul. Fryderyka.

czytaj dalej »

Fot. pocztówka pochodzi z aukcji ebay.de i znalazła się w kolekcji Macieja Pyrka pod adresem www.pocztowki-schneidemuhl.pila.pl > Pocztówki > Ulice > Friedrichstraße. Znana jest jeszcze inna wersja pocztówki z tym zdjęciem oferowanej również na ebay.de. Czarno-biała reprodukcja zdjęcia znalazła się w książce "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 77, zaś kolorowana w książce Marka Fijałkowskiego "Piła na fotografiach Romana Zaranka", Piła 2010, s. 118.

Poza fasadą gmachu sądu, widać jeszcze fragment hotelu Artushof (po lewej stronie zdjęcia) oraz kawałek Domu Fizyki i Chemii (po prawej). Fot. Rassmann

czytaj dalej »

i pochodzi z książki "Schneidemühl. Die Hauptstadt der Provinz Grenzmark Posen-Westpreussen" pod red. Max Reichardta, Berlin 1930, s. 7.

Widok na gmach sądu od strony zachodniej na miniaturze zdjęcia widniejącej (w drugim rzędzie po prawej) na patriotycznej pocztówce wieloobrazkowej wysłanej w 1916 r. i pochodzącej z aukcji ebay.de. Pozostałe miniatury przedstawiają, patrząc od góry, narożną kamienicę przy ul. Bydgoskiej pomiędzy obecnymi ulicami Łowiecką i Podchorążych, początek ul. Bismarcka (dziś odcinek od siedziby biblioteki publicznej do ul. 1 Maja), korty tenisowe (prawdopodobnie między ul. Towarową a wiaduktem) i fragment Parku Miejskiego.

[Krzysztof Ju]

Galeria > Widoki przedwojenne:


Hotel i obiekty kulturalne przy Friedrichstraße 29

Nazwy obiektów na przestrzeni dziejów:
Oehlke's Hotel (wzmiankowany w latach 1896-1900),
Neues Theater und Konzerthaus (wzmiankowany w latach 1896-1905),
Heyers Hotel (1901),
Briegers Hotel (od 1902),
Hugo Brieger Hotel, Theater & Concerthaus,
Brieger's Theater (1906),
Hotel Artushof, Theater & Konzerthaus (przed 1914),
Reserve-Lazarett Artushof (ok. 1914-1918),
Kino Capitol,
Deutsche Bank.

Widok na fasadę i jedną z sal hotelu Briegera na pocztówce udostępnionej przez Krzysztofa Świniarskiego

czytaj dalej »

na forum Dawnej Piły w wątku pt. Hotele w dniu 1 listopada 2007 r.

Widok od strony północno-wschodniej na hotel Artushof i za nim gmach sądu. Podpis na dole obrazka informuje, że przed 1914 r. w sali przy hotelu Artushof często występował poznański Teatr Gerlacha, zaś w czasie pierwszej wojny światowej znajdował się lazaret, a później kino Capitol.

czytaj dalej »

Fot. reprodukcja dokumentu wizualnego (pocztówki lub reklamy?) opublikowana w książce "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 59.

Wnętrze sali koncertowej hotelu Artushof przekształconego w czasie pierwszej wojny światowej (1914-1918) w szpital wojskowy.

czytaj dalej »

Fot. pocztówka pochodzi z aukcji ebay.de i została opublikowana w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 301.

Pacjenci i pielęgniarki w nierozpoznanym miejscu z widoczną w tle wieżą miejskiego kościoła ewangelickiego na Nowym Rynku. Fot. zdjęcie w formie pocztówki wysłane w 1915 r. ze szpitala wojskowego w Artushof

czytaj dalej »

i pochodzi z aukcji ebay.de

Oficerowie armii niemieckiej odpoczywający być może na terenie hotelu Artushof w czasie, gdy znajdował się w nim szpital wojskowy. Ze zdjęcia trudno rozpoznać miejsce i przypuszczenie, że jest to Piła, bazuje na treści korespondencji na rewersie pocztówki wysłanej w 1916 r.

czytaj dalej »

Fot. pochodzi z aukcji ebay.de

Rewers pocztówki wysłanej w 1915 r. z Reservelazarett Artushof. Widoczne są dwa fioletowe stemple lazaretu.

czytaj dalej »

Kartka przedstawiająca na awersie restaurację Königsblick (obecnie Kalina) pochodzi z aukcji ebay.de

[Krzysztof Ju]

Galeria > Widoki przedwojenne:


Ogród Fryderyka przy Friedrichstraße 22a albo 23 i/lub 24

Nazwy obiektu na przestrzeni dziejów:
Röders Garten (wzmiankowany w 1895),
Conzerthaus Höcherlbräu,
Höcherlbräugarten,
Höcherl Garten (1906),
Konzerthaus Dalüge und Riewe,
Friedrichsgarten,
Reserve-Lazarett Friedrichsgarten (ok. 1914-1918),
Teillazarett Friedrichsgarten Schneidemühl (ok. 1939-1945).


Numery przedwojennych adresów:
22a w książce adresowej Piły z 1914 r.
23 w reklamie w broszurze/folderze reklamowym Piły z 1935/1936 r.
23 i/lub 24 w książce adresowej Piły z 1896 i 1905 r.
24 w reklamie wystawy samochodów Forda z 1936 r.

czytaj dalej »

(patrz galeria pn. Artefakty związane z Friedrichstraße).

Widoki na Ogród Fryderyka, który znajdował się między dzisiejszym Ekonomikiem a zabudową ul. Okrzei rozciągnięty od ul. Spacerowej do ul. Sikorskiego. Wówczas, pod koniec XIX i na początku XX wieku, nazywał się Ogrodem Höcherla od nazwiska właściciela browaru z Chełmna. Na górze widzimy altanę królowej Luizy (zapewne forma upamiętnienia jej wizyty w mieście w 1806 r.), wnętrze sali koncertowej, wejście do ogrodu prawdopodobnie od strony ul. Spacerowej. Na dole widoczna jest orkiestra w muszli koncertowej, kolonada (prawdopodobnie chodzi o pawilon w formie kolumnady udekorowanej ornamentami) i sala koncertowa. Pocztówka pochodzi ze zbiorów Powiatowej i Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Pantaleona Szumana w Pile.

Stoliki pod drzewami pomiędzy muszlą koncertową i kolonadą w Ogrodzie Fryderyka, wówczas na początku XX w., zwanym Konzerthaus Dalüge und Riewe. Kolonada, widoczna po prawej stronie w tle, prawdopodobnie była pawilonem w formie kolumnady udekorowanej ornamentami. Fot. pocztówka wysłana w 1912 r.

czytaj dalej »

i pochodzi z aukcji ebay.de

Podobne ujęcie jak na powyższym zdjęciu, ale poza muszlą koncertową i kolonadą widzimy po prawej zabudowania Ogrodu Fryderyka. Fot. Otto Pfog [lub Plog], pocztówka wysłana w 1913 r.

czytaj dalej »

i pochodzi z aukcji ebay.de

Wejście do Friedrichsgarten od strony ul. Fryderyka. W tle widoczna muszla koncertowa i stoliki z poprzednich zdjęć. Fot. Otto Plog [lub Pfog], pocztówka wysłana w 1913 r.

czytaj dalej »

i pochodzi z aukcji allegro.pl. Inny egzemplarz zaprezentowano w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 145.

Fragment Ogrodu Fryderyka, gdy funkcjonował jako Konzerthaus Dalüge und Riewe na pocztówce wysłanej w 1912 r.

czytaj dalej »

i pochodzącej z aukcji onebid.pl

Obiekty i wnętrza Ogrodu Fryderyka. Na górze pawilon do tańca i restauracja, a poniżej sala prawdopodobnie pawilonu do tańca i sala kabaretowa.

czytaj dalej »

Fot. pocztówka wieloobrazkowa bez obiegu pocztowego i pochodzi z aukcji ebay.de. Inne egzemplarze kartki pocztowej można zobaczyć w książce Maciej Usurski i Rafał Ruta "Było takie miasto. Piła na dawnych kartach pocztowych 1896-1944", Piła 2013, s. 248 (tu kartka datowana na lata 30. XX w.) oraz w "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 120. Ponadto na aukcji ebay.de oferowana była pocztówka w odcieniach szarości i wysłana w 1945 r.

Wnętrze sali kabaretowej na pocztówce wysłanej w 1939 r.

czytaj dalej »

i pochodzącej z aukcji Lippold Auktionen.

Inne ujęcie pawilonu do tańca i stoliki na zewnątrz w Ogrodzie Fryderyka. Fot. Rassmann na pocztówce wysłanej w 1939 r.

czytaj dalej »

i pochodzi z aukcji ebay.de

Pamiątkowa fotografia kobiet i dziewczynki z uroczystości zorganizowanej przez patriotyczną organizację kobiecą. Wydarzenie miało miejsce w Ogrodzie Fryderyka, wówczas zwanym Ogrodem Höchelbräu, w dniu 11 czerwca 1904 r.

czytaj dalej »

Fot. pocztówka wysłana w 1904 r. i pochodzi z aukcji ebay.de

Kapela 149. Pułku Piechoty pod dyrekcją Richarda Clausena przed muszlą koncertową w Ogrodzie Fryderyka. Fot. datowane na luty 1909 r.

czytaj dalej »

zaprezentowano w książce "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 93.

Zdjęcie pamiątkowe rekonwalescentów Reserve Lazarett Friedrichsgarten wysłane pocztą polową w 1917 r.

czytaj dalej »

Pocztówka pochodzi z aukcji ebay.de

Pocztówki wysłane pocztą polową w 1915 r. przez Karla Liecke, prawdopodobnie rekonwalescenta w lazarecie rezerwowym w Friedrichsgarten.

czytaj dalej »

Na rewersach pocztówek widoczny stempel lazaretu i odręcznie zapisana jego nazwa: Reserve-Lazarett Friedrichsgarten. Widokówki pochodzą z aukcji ebay.de

Pocztówka wysłana w 1915 r. z Chodzieży do Piły i zaadresowana do Eriki Roettner, asystentki pielęgniarki Czerwonego Krzyża, w lazarecie rezerwowym w Friedrichsgarten.

czytaj dalej »

Kartka pochodzi z aukcji ebay.de

Orkiestra Clausena w jednej z sal Ogrodu Fryderyka. Fot. datowane na 1921/1922

czytaj dalej »

zaprezentowano w książce "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 93.

Żołnierze armii niemieckiej przed lazaretem urządzonym w kompleksie rozrywkowym Friedrichsgarten w czasie drugiej wojny światowej (1939-1945).

czytaj dalej »

Fot. pochodzi z aukcji ebay.de

Reklama Ogrodu Fryderyka przy Friedrichstrasse 23 w lewym dolnym rogu strony. Zdjęcie pochodzi z broszury/folderu reklamowego Piły z 1935/1936 r. udostępnionego dzięki uprzejmości Siemens E. Astrid

czytaj dalej »

na stronie grupy Piła na starych zdjęciach na Facebooku w dniu 31 stycznia 2025 r.

[Krzysztof Ju]

Galeria > Widoki przedwojenne:


Artefakty związane z Friedrichstraße

Bilet komunikacji autobusowej ze schematem połączeń autobusowych w Pile w latach 30. XX w. Ze schematu odczytujemy, że jednym z przystanków linii nr 2 był Amtsgericht przy ul. Fryderyka. Bilet o nominale 20 pfennigów i wymiarach 10x6 cm

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji na allegro.pl, a czarno-biała reprodukcja z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 41. Inne egzemplarze biletu o nominałach 10 i 15 pfennigów zaprezentowano na stronie ze zbiorami Macieja Pyrka pod adresem www.pocztowki-schneidemuhl.pila.pl > Artykuły > Komunikacja miejska w Schneidemühl. Bilety o nominałach 15 i 20 pfennigów były kiedyś na aukcji delcampe.net

Pocztówka nadana w 1934 r. przez pasażera podróżującego sterowcem "Graf Zeppelin" i adresowana do dr Stukowskiego, autora dziennika walk o Piłę w 1945 r., zamieszkałego przy ul. Fryderyka w Pile. Na zdjęciu sterowiec nad bazą w Friedrichshafen.

czytaj dalej »

Pocztówka pochodzi z aukcji coincircuit.com

Okładka sprawozdania rocznego Królewskiego Gimnazjum z 1905 r.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji internetowych.

Reklama nauki gry na skrzypcach u Maxa Köhna przy Friedrichstrasse 24 umieszczona pod koniec książki "Schneidemühl. Die Hauptstadt der Provinz Grenzmark Posen-Westpreussen" pod red. Max Reichardta, Berlin 1930.

Reklama firmy Hermanna Reitze zajmującej się instalacjami sanitarnymi oraz grzewczymi. Siedziba firmy mieściła się przy Friedrichstrasse 18. Na drugiej stronie reklamy zaprezentowano przykładową realizację: część instalacji kotłowej w szpitalu miejskim przy ówczesnej Berlinerstrasse (obecnie Ars Medical przy al. Wojska Polskiego). Reklama pojawiła się pod koniec książki Waltera Hildta "Schneidemühl. Die deutsche Stadt", Berlin/Leipzig/Wien 1929.

Reklama firmy Ernsta Bertrama specjalizującej się w studniach i pompach głębinowych z biurem przy Friedrichstrasse 21-22. Reklama pojawiła się pod koniec książki Waltera Hildta "Schneidemühl. Die deutsche Stadt", Berlin/Leipzig/Wien 1929.

Reklamy firm i miejsc mieszczących się przy ul. Fryderyka: warsztat samochodowy i stacja paliw Otto Löhrke przy Friedrichstrasse 9 (prawy dolny róg pierwszej strony), sklep spożywczy Ferdinanda Grassa przy Friedrichstrasse 11 (lewy górny róg drugiej strony), kompleks rozrywkowo-konferencyjny Ogród Fryderyka przy Friedrichstrasse 23 (lewym dolny róg trzeciej strony). Zdjęcia pochodzą z broszury/folderu reklamowego Piły z 1935/1936 r. udostępnionego dzięki uprzejmości Siemens E. Astrid

czytaj dalej »

na stronie grupy Piła na starych zdjęciach na Facebooku w dniu 31 stycznia 2025 r.

Reklama firmy H. Lackmanna, właściciela Ostdeutsche Elektromotoren-Werke, prowadzącej autoryzowaną sprzedaż samochodów marki Ford pod adresem Friedrichstrasse 16. Reklama pochodzi z gazety "Der Gesellige", wydanie 14/15 grudzień 1935 r. i udostępnił ją Krzysztof Kotlarz

czytaj dalej »

na forum Dawnej Piły w wątku Dawne reklamy.

Reklama koncertu Berliner Kammermusik-Vereinigung w 1911 r. w sali Höcherlbräu-Etablissements, czyli w miejscu znanym później jako Ogród Fryderyka. Etablissement kiedyś określano ogród lub park połączony z obiektami rozrywkowo-rekreacyjnymi. Reklamę udostępnił Stan Makowski

czytaj dalej »

na forum Dawnej Piły w wątku Dawne reklamy.

Reklamy wystawy najnowszych samochodów osobowych i ciężarowych marki Ford w parku i sali Ogrodu Fryderyka. Wystawa zorganizowana w dniach 5-11 kwietnia 1936 r. przez autoryzowanego przedstawiciela Forda H. Lackmanna. Na jednej z reklam jako adres Ogrodu Fryderyka podano Friedrichstrasse 24. Reklamy opublikowane w czasopiśmie "Der Gesellige" (pierwsza w wydaniu z 6 kwietnia 1936, druga w wydaniu z 4/5 kwietnia 1936) udostępnił Krzysztof Kotlarz

czytaj dalej »

na forum Dawnej Piły w wątku Dawne reklamy.

Pamiątkowa filiżanka z namalowanym na dnie przedstawieniem południowo-zachodniego narożnika Nowego Rynku i z widocznym w tle początkiem ul. Fryderyka.

czytaj dalej »

Fot. filiżanki pochodzi z aukcji allegro.pl

Popielniczka reklamująca firmę Preul & Berning, która oferowała porcelanę, szkło, sprzęty domowe i kuchenne. Firma znajdowała się u zbiegu Nowego Rynku z ul. Fryderyka.

czytaj dalej »

Fot. pochodzi z aukcji allegro.pl

Górna pokrywa dzwonka rowerowego wyprodukowanego przez firmę Thümmel i Albrecht, która miała swój sklep na rogu ulic Fryderyka i Cmentarnej.

czytaj dalej »

Fot. pochodzi z aukcji allegro.pl

Drewniane wieszaki z reklamą sklepu Sally Eiferta z modą męską przy Friedrichstraße 38.

czytaj dalej »

Fot. pochodzą z aukcji na allegro.pl i olx.pl

Wieszak z reklamą zakładu krawieckiego Domdey przy Friedrichstraße 12. Fot. udostępnił ze swojej kolekcji Czesław Sawicki.

Wieszak z reklamą zakładu krawieckiego Domdey przy Friedrichstraße 12. Foto przedmiotu ze swojej kolekcji udostępnił Czesław Sawicki

czytaj dalej »

w komentarzach na stronie grupy Piła na starych zdjęciach w dniu 20 kwietnia 2024 r.

Etui na papierosy lub tabakę o wymiarach 2,8 cm szerokość i 4 cm wysokość. Tekst na etui: Herbert Becker / Schneidemühl // Zigarren- Zigaretten-Tabake // Friedrichstr. 31.

czytaj dalej »

Fot. i opis przedmiotu pochodzi z aukcji allegro.pl

Przesyłka listowna z 1904 r. od urzędnika Sądu Krajowego w Pile do dr Ilgnera piastującego funkcję Regierungsrat der Königliche Spezialkommisar przy ówczesnej ul. Kwiatowej 17 w Pile.

czytaj dalej »

Fot. listu pochodzi z aukcji allegro.pl

Papierowa pieczątka do zaklejania listów i kopert z nazwą urzędu w otoku: Der Oberstaatsanwalt beim Landgericht - Schneidemühl. W polskim tłumaczeniu: Nadprokurator przy Sądzie Okręgowym/Krajowym - Piła.

czytaj dalej »

Fot. pochodzi z aukcji allegro.pl

Korespondencja między wyżej wspomnianym Nadprokuratorem przy Sądzie Okręgowym/Krajowym w Pile a urzędem kolejowym w Szczecinie w 1941 r. Widoczny jest przykład użycia papierowej pieczątki do zaklejenia listu.

czytaj dalej »

Fot. pochodzą z aukcji allegro.pl

[Krzysztof Ju]

Galeria > Widoki powojenne:


Zdjęcia lotnicze i panoramy ul. Spacerowej

Morze ruin patrząc z wieży kościoła św. Rodziny w stronę północno-wschodnią. Na pierwszym planie obecna ul. Sikorskiego i w prawej dolnej części skrzyżowanie z ul. Kilińskiego. W prawym górnym rogu widoczna wieża miejskiego kościoła ewangelickiego na Nowym Rynku. Pomiędzy kościołem a ul. Sikorskiego w linii poziomej widzimy ruiny zabudowy przedwojennej ul. Fryderyka. W górnej części zdjęcia rozciąga się widok na północną część miasta od Nowego i Starego Rynku oraz po prawej w oddali prawdopodobnie domy w okolicy pl. Jagiełły na Jadwiżynie. Fot. Roman Zaranek.

czytaj dalej »

Fragment panoramy opublikowano w książce "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 163. Powiększony fragment panoramy znalazł się również w książce "Zarys dziejów Piły w latach 1945-2000" pod redakcją Marka Fijałkowskiego, Piła 2013, s. 95. Cała panorama, od okolic skrzyżowania dzisiejszych ulic Sikorskiego i Kilińskiego do okolic pl. Konstytucji 3 Maja, została zaprezentowana w lepszej jakości obrazu w książce Marka Fijałkowskiego "Piła na fotografiach Romana Zaranka", Piła 2010, s. 226-227 i datowana na ok. 1948 r.

To samo miejsce, co z powyższej panoramy, ale kilka lat później, gdy odgruzowano miasto i wybudowano nowe bloki mieszkalne. W dolnej części zdjęcia widzimy zabudowę ul. Sikorskiego. Na środku, nieco zasłonięty drzewem, widoczny blok przy obecnej ul. Spacerowej 2-6 oraz przy lewej krawędzi zdjęcia niewielki fragment przedwojennego budynku przy ul. Spacerowej 23. Za nimi rozciąga się widok na północną część miasta. Fot. Roman Zaranek.

czytaj dalej »

Fragment panoramy, który opublikowano w książce "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 163. Cała panorama, od przedwojennego Domu Fizyki i Chemii oraz dawnego sądu aż do skrzyżowania obecnych ulic Kilińskiego i Staromiejskiej, została zaprezentowana w lepszej jakości obrazu w książce Marka Fijałkowskiego "Piła na fotografiach Romana Zaranka", Piła 2010, s. 230-231 i datowana na lata 50. XX w. Dla porównania, we wspomnianej publikacji, pod panoramą umieszczono współczesny panoramiczny widok.

Plac Zwycięstwa w obiektywie Z. Grabowieckiego na pocztówce wydanej prawdopodobnie w 1977 r. W prawej górnej części widoczny jest początek dzisiejszej ul. Spacerowej.

czytaj dalej »

Widokówka wydana przez Krajową Agencję Wydawniczą i pochodzi ze zbiorów Dawnej Piły. Przewinęła się też na aukcji allegro.pl

Dzisiejsza al. Wojska Polskiego widziana od strony osiedla Górnego. W lewej górnej części zdjęcia widoczna zabudowa ul. Spacerowej od ul. Okrzei do pl. Zwycięstwa. Zdjęcie udostępniła Silvia Piechota

czytaj dalej »

na stronie grupy Piła na starych zdjęciach na Facebooku w dniu 26 lipca 2025 r.

Panoramiczne ujęcie Piły od obecnej ul. Staromiejskiej w stronę wysokich bloków przy ul. Medycznej. Pośrodku po prawej widoczna zabudowa ul. Spacerowej i gmach obecnego Zespołu Szkół Ekonomicznych. Na drugim zdjęciu fotograf spoglądał w prawo łapiąc w obiektyw ul. 1 Maja oraz w tle pośrodku początek dzisiejszej ul. Spacerowej. Fot. Zbigniew Ziemiański z ok. 1992 lub 1993 r.

czytaj dalej »

opublikowane na forum Dawnej Piły w wątku pt. Zbigniew Ziemiański - Fototeka.

Mapka zamieszczona w artykule o Pile w którymś numerze czasopisma "Światowid" z 1969 r. Kierunek północny jest po lewej stronie mapki. Obecna ul. Spacerowa jest widoczna jako ul. Żymierskiego i część ul. Bohaterów Stalingradu.

czytaj dalej »

Ilustracja pochodzi z aukcji allegro.pl

[Krzysztof Ju]

Galeria > Widoki powojenne:


Przemarsz Armii Czerwonej przez ul. Spacerową w 1945 r.

Sowieckie wojska przechodzą przez Piłę maszerując dawną ul. Fryderyka w kierunku Berlina. Pośrodku zdjęcia widoczne skrzyżowanie obecnych ulic Kilińskiego i Spacerowej. Pierwsze zdjęcie datowane na 3 marca 1945 r. Drugie niedatowane

czytaj dalej »

pochodzi z archiwum czasopisma "Огонёк. Oba opublikowano na forum Dawnej Piły w wątku pt. Walki o Piłę 1945 na podstronie drugiej i trzeciej.

Paląca się kamienica na rogu dzisiejszej ul. Spacerowej i Kilińskiego (ulica w tle znikająca w dymie). Zdjęcie datowane na 16 marca 1945 r.

czytaj dalej »

opublikowano na forum Dawnej Piły w wątku pt. Walki o Piłę 1945 w dniu 24 września 2011 r.

Na pierwszym planie oddział sowieckiej artylerii z armatą przeciwpancerną kalibru 45 mm. W tle widoczna ściana frontowa i boczna jedynej zachowanej do dziś przedwojennej kamienicy przy ul. Fryderyka, dziś stojącej pod adresem Spacerowa 23. Zdjęcie niedatowane

czytaj dalej »

opublikowano na forum Dawnej Piły w wątku pt. Walki o Piłę 1945 w dniu 24 września 2011 r.

Kolumna czerwonoarmistów mija spaloną kamienicę, która sąsiadowała z gmachem Królewskiego Gimnazjum (jej fragment widoczny jest po lewej). Natomiast w tle ostatni wysoki budynek to wyżej wspomniana kamienica przy ul. Spacerowej 23. Zdjęcie datowane na 3 marca 1945 r.

czytaj dalej »

opublikowano na forum Dawnej Piły w wątku pt. Walki o Piłę 1945 w dniu 24 września 2011 r.

Odcinek ul. Spacerowej od pl. Zwycięstwa do pomnika-samolotu

Bloki przy południowej stronie pl. Zwycięstwa i w oddali obecna ul. Spacerowa. Fot. Zbigniew Ziemiański

czytaj dalej »

opublikowane na forum Dawnej Piły w wątku pt. Zbigniew Ziemiański - Fototeka.

Fragment pl. Zwycięstwa z pomnikiem Tysiąclecia Polski i Powrotu Ziem Zachodnich do Macierzy. Po lewej stronie widzimy wlot ul. Bohaterów Stalingradu i zacienioną ścianę bloku na rogu z ul. Kilińskiego. Fot. pocztówka po 1966 r.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji allegro.pl

Jak wyżej, ale kadr szerszy po lewej stronie, gdzie widzimy fragment bloku przy pl. Zwycięstwa 14-15-16. Fot. Romuald Broniarek z 1978 r.

czytaj dalej »

ze zbiorów Ośrodka KARTA pod sygnaturą OK_0600_0001_1165_002 opublikowane na forum Dawnej Piły w wątku pn. Lata odbudowy Piły na fotografii.

Początek obecnej ul. Spacerowej. Pośrodku zdjęcia widoczna na bloku przy obecnej ul. Spacerowej reklama PKO istniała jeszcze kilkanaście lat temu. Po prawej blok przy zachodniej stronie pl. Zwycięstwa z ówczesną wersją zegara elektronicznego. Fot. Zbigniew Ziemiański

czytaj dalej »

opublikowane na forum Dawnej Piły w wątku pt. Zbigniew Ziemiański - Fototeka.

Początek obecnej ul. Spacerowej na miniaturce w prawym dolnym rogu pocztówki wieloobrazkowej. Fot. prawdopodobnie z 1977 r.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji allegro.pl

Na pierwszym planie ówczesna ul. Świerczewskiego, dziś ul. Śródmiejska. W prawej części zdjęcia część pl. Zwycięstwa i pośrodku w tle zabudowa ul. Spacerowej, wówczas ul. Bohaterów Stalingradu. Fot. prawdopodobnie z lat 70. XX w.

czytaj dalej »

pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 186.

Jak wyżej, róg obecnych ulic Śródmiejskiej i Spacerowej, ale jeszcze przed zmianą ulicy Świerczewskiego w deptak. W oddali po lewej biegnie obecna ul. Spacerowa, zaś po prawej widoczny fragment pl. Zwycięstwa. Zdjęcie udostępnił Waldemar Kuczkowski

czytaj dalej »

na stronie grupy Piła na starych zdjęciach na Facebooku w dniu 2 kwietnia 2025 r.

Protest mieszkańców Piły w 1988 r. na fali ogólnopolskiego sprzeciwu wobec budowy dwóch elektrowni atomowych w Polsce: "Żarnowiec" koło Gdyni i "Warta" w Klempiczu koło Czarnkowa (ok. 45 km od Piły). W tle blok przy pl. Zwycięstwa z pierwszą (?) wersją zegara oraz długi blok przy obecnej ul. Spacerowej z reklamą PKO. Zdjęcie pochodzi z płyty DVD załączonej do książki Piotra Serówki "Nasza historia. ZNTK w Pile 1908-2008", Piła 2020, wydanej nakładem Towarzystwa Miłośników Miasta Piły.

Ruiny budynków przy dawnej ul. Fryderyka, w tym zniszczona kamienica z zaokrąglonym narożnikiem przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic Spacerowej i Kilińskiego. Fot. Roman Zaranek.

czytaj dalej »

Zdjęcie pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 166. Fotografię w lepszej jakości obrazu (i nieco większym kadrem na górze zdjęcia kosztem skrócenia po prawej stronie) zaprezentowano także w książce Marka Fijałkowskiego "Piła na fotografiach Romana Zaranka", Piła 2010, s. 121 i datowana jest na okres po 1948 r.

Południowa strona dzisiejszej ul. Spacerowej w podobnej perspektywie jak na poprzednim zdjęciu, ale parę lat później i fotograf stał dalej od skrzyżowania z ul. Kilińskiego, a bliżej pl. Zwycięstwa. Po lewej stronie widzimy północną ścianę bloku przy ul. Kilińskiego 2-6, a na środku zdjęcia blok pod adresem Spacerowa 2-6. Pomiędzy nimi niepozorny początek ul. Kilińskiego i tuż obok kiosk. W prawej części fotografii widać w tle nierozebrane jeszcze budynki przedwojennego sądu oraz Domu Fizyki i Chemii.

czytaj dalej »

Fot. pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 166.

Po prawej stronie zdjęcia zniszczona narożna kamienica u zbiegu obecnych ulic Kilińskiego i Spacerowej. Widoczni obok ludzie, mając za sobą dawną ul. Fryderyka, idą w stronę skrzyżowania dzisiejszej ul. Kilińskiego i Sikorskiego. Fot. Roman Zaranek.

czytaj dalej »

Zdjęcie pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 165. Fotografię zaprezentowano także w książce Marka Fijałkowskiego "Piła na fotografiach Romana Zaranka", Piła 2010, s. 126 i datowana na okres po 1948 r.

Widok na początek ul. Kilińskiego z podobnej perspektywy, co na poprzednim zdjęciu, ale w latach późniejszych. Na miejscu zniszczonej narożnej kamienicy zbudowano blok przy ul. Spacerowej 2-6, zaś po prawej stronie widzimy fragment bloku przy ul. Kilińskiego 2-6.

czytaj dalej »

Fot. pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 165.

Na środku zdjęcia skrzyżowanie obecnych ulic Spacerowej i Kilińskiego, a patrzymy w stronę zachodnią. Fot. Roman Zaranek.

czytaj dalej »

Zdjęcie opublikowane w folderze wystawy "Nowa tożsamość miasta. Piła na przestrzeni lat 1946 – 1989 na fotografiach Romana i Andrzeja Zaranków" w 2024 r.

Sklep myśliwski "Jedność Łowiecka" przy obecnej ul. Spacerowej 1. Fot. z albumu "Szkice Pilskie", Piła 1985. Zdjęcie udostępnił Krzysztof Kotlarz

czytaj dalej »

na stronie grupy Piła na starych zdjęciach na Facebooku w dniu 29 września 2024 r.

Początek ówczesnej ul. Bohaterów Stalingradu i wjazd na drogę wewnętrzną do bloków przy obecnej ul. Spacerowej 15-19 w latach 80. lub 90. XX w. Fot. Andrzej Iwański, z archiwum rodzinnego Kamila Kryszkiewicza

czytaj dalej »

udostępnione na forum Dawnej Piły w wątku pt. Lata odbudowy Piły na fotografii.

Wyścig kolarski przemierzający z obecnej ul. Śródmiejskiej przez ul. Spacerową. W tle widoczna jeszcze plebania i wieża ruin kościoła św. Janów przy al. Piastów. Fot. Zbigniew Ziemiański

czytaj dalej »

opublikowane na forum Dawnej Piły w wątku pt. Zbigniew Ziemiański - Fototeka.

Widok od ulicy na teren po rozbiórce gmachu dawnego sądu i jeszcze nierozebrana brama wejściowa na dziedziniec przedwojennej szkoły Helene Lange Schule. Dziś to teren zielony między blokami przy ul. Spacerowej 12 i 14. W tle zdjęcia widoczne bloki przy ul. Sikorskiego oraz wieże kościoła św. Rodziny. Fot. prawdopodobnie z lat 70. XX w.

czytaj dalej »

pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 188.

Podwórko między blokami przy obecnej ul. Spacerowej 12 i 14. W tle północna strona gmachu przedwojennej szkoły Helene Lange Schule, dziś Zespołu Szkół Ekonomicznych oraz pozostałość wysokiego muru, który oddzielał teren szkoły od terenu więzienia za dawnym sądem. Fot. z 1976 r.

czytaj dalej »

pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 188.

Pozostałość więziennego muru od strony ul. Sikorskiego. Za nim po lewej teren dawnej szkoły Helene Lange Schule, dziś Zespołu Szkół Ekonomicznych. Po prawej fragment powojennego bloku przy ul. Sikorskiego 14-15. Fot. prawdopodobnie z lat 70. XX w.

czytaj dalej »

pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 197.

Widok od strony ul. Sikorskiego na dziedziniec dawnej szkoły Helene Lange Schule i salę gimnastyczną. Teren obecnie zajmowany przez Zespół Szkół Ekonomicznych. Fot. prawdopodobnie z lat 70. XX w.

czytaj dalej »

pochodzą z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 199.

Na pierwszym planie ul. Kilińskiego na odcinku między ulicami Sikorskiego i Spacerowej. Na pierwszym planie dawny Dom Diakonis, zaś po lewej w tle widoczna jest część wschodniej elewacji dawnej szkoły Helene Lange Schule. Po prawej fragment bloku przy obecnej ul. Spacerowej 2-4-6. Fot. prawdopodobnie z lat 70. XX w.

czytaj dalej »

pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 198.

Widok od strony południowo-zachodniej na jedyną zachowaną kamienicę po dawnej ul. Fryderyka, dziś pod adresem Spacerowa 23. W tle bloki przy ul. Spacerowej 1-3-5-7-9-11-13. Fot. prawdopodobnie z lat 70. XX w.

czytaj dalej »

pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 189.

Ówczesna ul. Bohaterów Stalingradu patrząc od skrzyżowania z ulicami Okrzei, Drygasa i Dzieci Polskich w stronę wschodnią ku pl. Zwycięstwa. Od lewej bloki przy obecnej ul. Spacerowej 29, 27, 25 i tuż za nim przedwojenny budynek przy Spacerowej 23. Fot. prawdopodobnie z lat 70. XX w.

czytaj dalej »

pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 189.

Kolejka do sklepu "Społem" przy ob. ul. Spacerowej 22 w pobliżu skrzyżowania z ulicami Dzieci Polskich, Drygasa i Okrzei. Fot. Romuald Ereński.

czytaj dalej »

Zdjęcie opublikowane na forum Dawnej Piły w wątku pt. Romuald Ereński - Fototeka.

Wyścig kolarski skręca z ul. Spacerowej na ul. Okrzei. Za czołem kolumny kolarzy widoczny blok przy ul. Dzieci Polskich 2-4-6 i po prawej fragment bloku przy obecnej ul. Spacerowej 29. Na drugim zdjęciu widzimy ten sam blok pod nr 29 i w tle kotłownię, w miejscu której powstał Dom Handlowy "Stokłosa". Fot. Zbigniew Ziemiański

czytaj dalej »

opublikowane na forum Dawnej Piły w wątku pt. Zbigniew Ziemiański - Fototeka.

Ujęcia ówczesnej ul. Bohaterów Stalingradu od skrzyżowania z ulicami Dzieci Polskich, Drygasa i Okrzei idąc w stronę pl. Zwycięstwa. Fot. Zbigniew Ziemiański

czytaj dalej »

opublikowane na forum Dawnej Piły w wątku pt. Zbigniew Ziemiański - Fototeka.

[Krzysztof Ju]

Galeria > Widoki powojenne:


Odcinek ul. Spacerowej od pomnika-samolotu do al. Wojska Polskiego

Skrzyżowanie ul. Dzieci Polskich i Spacerowej. W miejscu rozbieranej kamienicy obecnie jest skrzyżowanie z Pomnikiem Lotników. Fot. Zbigniew Ziemiański

czytaj dalej »

opublikowane na forum Dawnej Piły w wątku pt. Zbigniew Ziemiański - Fototeka.

To samo miejsce kilka lat później patrząc od strony zachodniej. Fot. Zbigniew Ziemiański

czytaj dalej »

opublikowane na forum Dawnej Piły w wątku pt. Zbigniew Ziemiański - Fototeka.

Skrzyżowanie obecnych ulic Spacerowej (ulica na ukos), Dzieci Polskich (po prawej), Drygasa (na wprost) i Okrzei (po lewej). Ulica Okrzei pierwotnie przebiegała po zachodniej stronie skweru z pomnikiem-samolotem i później zbudowano odcinek po wschodniej stronie skweru łącząc ulicę bezpośrednio z ul. Dzieci Polskich. Mniej więcej tam, gdzie nowy odcinek ul. Okrzei połączył się z dzisiejszą ul. Spacerową, znajdował się koniec przedwojennej ul. Fryderyka i początek ul. Berlińskiej. Fot. prawdopodobnie z lat 70. XX w.

czytaj dalej »

pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 189.

Jak wyżej, ale fotograf skierował obiektyw w stronę południową. Po lewej stronie widoczny róg obecnej ul. Spacerowej i Okrzei. W tle, za motocyklistą, widoczna jest zachowana do dziś kamienica przy ul. Okrzei 20 i za nią powojenny pięciopiętrowy budynek pod adresem Okrzei 18. Na środku zdjęcia skwer z pomnikiem-samolotem i za nim warsztaty Przedsiębiorstwa Poszukiwań Nafty i Gazu. Fot. prawdopodobnie z lat 70. XX w.

czytaj dalej »

pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 190.

Wyścig kolarzy przez ul. Okrzei. W tle pośrodku i po prawej budynki przy obecnej ul. Spacerowej. Nie ma jeszcze pomnika-samolotu, a więc zdjęcie wykonano przed 1973 rokiem. Fot. Zbigniew Ziemiański

czytaj dalej »

opublikowane na forum Dawnej Piły w wątku pt. Zbigniew Ziemiański - Fototeka.

Skwer z pomnikiem-samolotem na rozwidleniu ul. Okrzei. Za pomnikiem przedwojenne domy przy obecnej ul. Spacerowej 31 i 33. Po prawej stronie zdjęcia róg dzisiejszej ul. Spacerowej z ul. Dzieci Polskich, zaś po lewej róg ul. Okrzei z ul. Drygasa widoczny jest budynek warsztatów Przedsiębiorstwa Poszukiwań Nafty i Gazu. Fot. prawdopodobnie z lat 70. XX w.

czytaj dalej »

pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 190.

Na wieloobrazkowej pocztówce w lewym górnym rogu widoczny jest pomnik-samolot, za którym uchwycono skrzyżowanie ówczesnej ul. Bohaterów Stalingradu i Okrzei. Fot. pocztówka z lat 90. XX w.

czytaj dalej »

pochodzi z aukcji allegro.pl. Inny egzemplarz również był oferowany na allegro.pl

[Krzysztof Ju]

Galeria > Widoki powojenne:


Okolica pomiędzy al. Wojska Polskiego a ul. Spacerową

Ul. Dzieci Polskich przy parku, jeszcze przed przebiciem śródmiejskiego odcinka al. Wojska Polskiego. Być może płot po lewej stronie odgradza budowę tej ulicy. Również po lewej widoczne są w tle bloki przy ul. Spacerowej. Po prawej natomiast widzimy w oddali kamienicę przed rozbiórką pod nowy odcinek ul. Okrzei. Fot. Zbigniew Ziemiański

czytaj dalej »

opublikowane na forum Dawnej Piły w wątku pt. Zbigniew Ziemiański - Fototeka.

Północna zabudowa obecnej ul. Spacerowej widziana od strony al. Wojska Polskiego między skrzyżowaniem z ul. Dzieci Polskich a pl. Zwycięstwa. Patrząc od prawej widzimy budynki przy ul. Spacerowej 23, część długiego bloku pod numerem 13 i 11 oraz nieco zasłonięte przez drzewa bloki przy ul. Spacerowej 19, 17 i 15. Po lewej stronie widoczny blok przy pl. Zwycięstwa 9-13. Fot. prawdopodobnie z lat 70. XX w.

czytaj dalej »

pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 261.

Również widok na zabudowę obecnej ul. Spacerowej od strony al. Wojska Polskiego, ale w drugą stronę: od pl. Zwycięstwa ku skrzyżowaniu alei z ul. Dzieci Polskich. Po lewej widoczna zabudowa od ul. Spacerowej 23 do bloku przy ul. Dzieci Polskich 2-4-6 przysłoniętego budynkiem kotłowni. Po prawej widzimy fragment bloku prawdopodobnie przy al. Wojska Polskiego 3 i w tle jeszcze nierozebraną salę gimnastyczną dawnego Królewskiego Gimnazjum. Fot. prawdopodobnie z lat 70. XX w.

czytaj dalej »

pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 260.

Budynek sali gimnastycznej dawnego Królewskiego Gimnazjum, prawdopodobnie najdalej wysuniętego na północ budynku przedwojennej ul. Fryderyka, który stał mniej więcej między obecną halą sportową Szkoły Podstawowej nr 5 a blokiem przy al. Wojska Polskiego 7. Fot. prawdopodobnie z lat 70. XX w.

czytaj dalej »

pochodzi z książki "Grenz- und Regierungsstadt Schneidemühl. Einst und heute", Kiel 1979, s. 261.

Początek al. Wojska Polskiego w czerwcu 1978 r. Patrzymy od strony pl. Zwycięstwa w kierunku Parku Miejskiego. Po prawej widoczna wyżej wspomniana dawna sala gimnastyczna. Zdjęcie udostępniła Silvia Piechota

czytaj dalej »

na stronie grupy Piła na starych zdjęciach na Facebooku w dniu 22 lutego 2025 r.

Widok na blok pod zegarem od strony podwórka. Od lewej zaplecze baru Tartynka (później słynnej Tęczy). Pośrodku zaplecze Cepelii, a po prawej sklepu mięsnego. Lata 70. XX w. Wiaty śmietnikowej jeszcze nie było, a wierzba płacząca (już wycięta) jest jeszcze małym krzaczkiem. Opis opracował i zdjęcie udostępnił Kamil Kryszkiewicz

czytaj dalej »

na stronie grupy Piła na starych zdjęciach na Facebooku w dniu 15 czerwca 2025 r.

Podwórka bloków przy obecnej ul. Spacerowej 15-19 w latach 80. lub 90. XX w. Fot. Andrzej Iwański, z archiwum rodzinnego Kamila Kryszkiewicza

czytaj dalej »

udostępnione na forum Dawnej Piły w wątku pt. Lata odbudowy Piły na fotografii.

Podwórka bloków przy obecnej ul. Spacerowej 15-19 w zimowej szacie. W tle budynek Poczty Polskiej i za nią nieistniejąca kotłownia. Zdjęcie udostępnił Kamil Kryszkiewicz

czytaj dalej »

na stronie grupy Piła na starych zdjęciach na Facebooku w dniu 27 października 2024 r.

Okolica pomiędzy al. Wojska Polskiego a ul. Spacerową od gmachu Poczty Polskiej do pl. Zwycięstwa w latach 80. lub 90. XX w. Fot. Andrzej Iwański, z archiwum rodzinnego Kamila Kryszkiewicza

czytaj dalej »

udostępnione na forum Dawnej Piły w wątku pt. Lata odbudowy Piły na fotografii.

Skrzyżowanie ul. Spacerowej, Chopina i al. Wojska Polskiego. Widoczny wykarczowany pas terenu pod odcinek al. Wojska Polskiego przy parku. Po lewej płot wodociągów miejskich. Na pierwszym planie i w tle po prawej widzimy dawny przebieg ul. Berlińskiej, dziś zachodni odcinek ul. Spacerowej. Pośrodku zdjęcia widoczne wieżowce przy al. Wojska Polskiego 7 i 5. Fot. Zbigniew Ziemiański

czytaj dalej »

opublikowane na forum Dawnej Piły w wątku pt. Zbigniew Ziemiański - Fototeka.

[Krzysztof Ju]

Galeria > Widoki współczesne:

Przy garażach zbudowanych wzdłuż istniejącego do dziś muru aresztu pozostały fundamenty budynku dawnego sądu (pierwsze foto), a przy jednym z bloków pozostał murowany fragment po kominie sądu (drugie foto). Zdjęcia opisała i udostępniła Monika Wojcieszak

czytaj dalej »

na stronie grupy Piła na starych zdjęciach na Facebooku w dniu 14 grudnia 2024 r.